८ चैत , काठमाण्डौ।
काठमाडौंका सडकहरूमा गणतन्त्रविरोधी नाराहरू गुञ्जिएको दुई साता नबित्दै नेपाली कांग्रेसका पूर्वसभापति एवं गणतन्त्र स्थापनाका प्रमुख अभियन्ता गिरिजाप्रसाद कोइरालाको १५औँ स्मृति दिवस मनाइयो।
नेपालको राजनीतिमा निर्णायक भूमिका खेलेका कोइरालाले कुनै समय ‘बेबी किङ’ को अवधारणा अघि सारेका थिए, तर त्यो प्रस्ताव अस्वीकृत भयो। तर, विडम्बना नै भन्नुपर्छ, आज उनीकै नेतृत्वमा समाप्त पारिएको राजतन्त्रको पक्षमा पुनः नारा लाग्न थालेको छ।सबैभन्दा रोचक पक्ष के छ भने,गिरिजाप्रसादका भतिजा डा.शेखर कोइरालाले केही समयअघि सार्वजनिक रूपमा पूर्वराजालाई ‘राजा’ भन्ने उल्लेख गरे ।
के यस अभिव्यक्तिले बेबी किङ प्रस्तावको अस्वीकृति र वर्तमान राजनीतिक असन्तुष्टिबीच कुनै सम्बन्ध स्थापित गर्छ? के गणतन्त्र स्थापनाको डेढ दशकपछि नेपालमा पुनः राजतन्त्रको सम्भावनाबारे बहस सुरु हुन थालेको हो? यी प्रश्नहरू अझै अनुत्तरित छन् ।
गिरीजा प्रसाद कोइराला नेपाली राजनीतिमा एउटा यस्तो नाम हो, जसका पछाडि धेरै संर्घष, बलिदान र इतिहास पनि थियो । उनकै नेतृत्वमा १८ वर्ष पहिला यो देशमा २४० वर्ष लामो इतिहास बोकेको राजतन्त्रको अन्त्य भयो ।
आफूले ल्याएको गणतन्त्रको तिन वर्ष पनि उपभोग गर्न नपाउँदै गिरिजाप्रसाद यो संसारबाट बिदा भए । तर उनकै नेतृत्वमा जनताका लागि जनताले ल्याएको २१ औँ शताब्दीको सबै भन्दा उत्कृष्ट व्यवस्थाका विरुद्ध काठमाण्डौंका सडकमा १८ वर्ष बित्न नपाउँदै नारा घन्किन थालेका छन् ।
२०६३ साल जेठतिर जनआन्दोलनको राप ताप सेलाइसकेकै थिएन । जेठ ४ गते पुनः स्थापित प्रतिनिधिसभाले सारा अधिकारहरू कटौती गरेर तत्कालीन ‘राजा’ ज्ञानेन्द्र शाहलाई ‘निलम्बन’ गरेको थियो । राजा त्यस बेला अधिकारविहीन भएका थिए ।
त्यो समय गिरिजाप्रसाद कोइराला नै राष्ट्राध्यक्षको जिम्मेवारीमा थिए । लामो समय हतियार युद्ध लडेको पार्टीलाई सम्हाल्न उनका अघि धेरै चुनौतीहरू थिए। त्यसमा पनि ‘राजा फाल्ने’ विषय भनेको कम्ती चुनौतीपूर्ण थिएन ।
राजा राख्ने कि नराख्ने भनेर दलहरू आफैमा विभाजित थिए। माओवादी जसरी भए पनि राजा फाल्ने जिद्दीमा थियो। अरू पार्टीहरू ‘हो’मा ‘हो’ मिलाइ रहेका थिए । तर सबैले त्यसका लागि ‘गिरिजाबाबु’ को निर्णय पर्खिरहेका थिए ।
तर त्यसबारेमा गिरिजाबाबु खुलेर बोलेका थिएनन् । २०६२ साल कात्तिक ७ गते तत्कालीन ७ राजनीतिक दल र सशस्त्र युद्धरत नेकपा माओवादीबिच भएको १२ बुँदे समझदारीमा ‘निरङ्कुश राजतन्त्रको अन्त्य’ भनेर लेखिएको थियो ।
त्यो समझदारीसँगै माओवादी पनि हतियार बिसाउन तयार भयो। जनआन्दोलनको वेग थाम्न नसकेर राजा ज्ञानेन्द्रले प्रतिनिधिसभा पुनः स्थापनाको घोषणा गरे। त्यही पुनः स्थापित प्रतिनिधिसभाले राजाका सबै संवैधानिक अधिकारहरू कटौती गरिदियो।
तर ‘राजा फाल्ने’ कुरामा गिरिजाबाबु निकै समय मौन रहेका गिरीजाले थप रक्तपात नहोस् भनेर तत्कालका लागि ‘बेबी किङ’को अवधारणा अघि सारे । त्यो कुरा आफैले नबोलेर छोरी सुजता कोइरालालाई विराटनगरमा बोल्न लगाएका थिए ।
तर दुर्भाग्य तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रले त्यो प्रस्तावलाई सिधै अस्वीकार गरिदिए । त्यो प्रस्ताव लिएर जाने दरबारका प्रतिनिधिलाई उनले निकै हकारेको कुरा पछि गिरिजाबाबुले सार्वजनिक रूपमा भनेका थिए ।
गिरिजाको अभिब्यक्तिपछि बेबी किङका रुपमा ज्ञानेन्द्रका नाति ह्दयेन्द्रलाई हेरिएको थियो । यद्यपि राजतन्त्र राख्ने वा नराख्ने भन्ने कुरा संविधानसभाको पहिलो बैठकले निर्णय गर्ने भनेर अन्तरिम संविधानमा लेखिएको थियो।
पुनः स्थापित प्रतिनिधिसभाले राजाका उत्तराधिकारीबारे एउटा विधेयक पनि पारित गरिसकेको थियो। जसमा ‘राजाका छोरा वा छोरी’मध्ये जसलाई पनि गद्दीको उत्तराधिकारी बनाउन सकिने भन्ने थियो। त्यसैका आधारमा गिरिजाले ‘बेबी किङ’को अवधारणा बनाएका थिए ।
तर राजा ज्ञानेन्द्रले फेरि त्यो प्रस्ताव रिजेक्ट गरिदिए। त्यसपछि नै गिरिजाबाबुले ‘इनफ इज इनफ’ भन्दै ‘अब त हुँदै हुन्न’ अर्थात् यी ‘राजा रहन्नन्’ भनेको कांग्रेस नेताहरु स्मरण गर्दछन् ।
२०५८ साल असार २८ गते भएको ‘होलेरी काण्ड’ले ज्ञानेन्द्र गिरिजाबाबुबिच दूरी झन् बढेको थियो। त्यो वेला तत्कालीन माओवादीले नियन्त्रणमा लिएका ७२ जना प्रहरीलाई छुटाउनका लागि सरकारले सेनाको सहयोग मागेको थियो ।
तर दरबार सेना दिन तयार भएन। त्यसका लागि गिरिजाबाबु पटक–पटक दरबार जाने प्रयास पनि गरे । तर ज्ञानेन्द्रले झुलाइरहे । र, निकै अपमान गरे । त्यो मिसन सफल नभएपछि गिरिजाले प्रधानमन्त्री पदबाट राजीनामा दिएका थिए ।
यी सबै घटना क्रममा राजाको सहयोग नपाए पनि गिरिजाप्रसादले नेपालबाट राजतन्त्रको जरो उखेल्न लाग्दा बेबी किङको प्रस्ताव गरेका थिए । हुन त बिपी कोइरालाले कुनै बेला नेपालका राजा र प्रजातन्त्रको घाटी जोडिएको छ भन्ने अभिव्यक्ति पनि दिएका थिए ।
त्यसैको निरन्तरता गिरिजाले दिन खोजेको हुन सक्ने आंकलन गरिएको थियो । अहिले आएर त्यही परिवारका अर्का सदस्य डाक्टर शेखर कोइरालाले ज्ञानेन्द्र शाहलाई आफूले पूर्व राजा नभन्ने अभिव्यक्ति पूर्वको झापा पुगेर दिएका छन् ।
अहिले कोइराला परिवार राजनीतिक रूपमा दुई धुव्रमा छन् । काठमाण्डौका सडकमा राजावादीको जुलुस लाग्नु अनि काँग्रेसमा सभापतिमा शेरबहादुर देउवा सँग पराजित भएका शेखर कोइरालाले पूर्वराजा होइन राजा भन्छु भन्नुको पछाडि केही तथ्य र रहस्य रहेको हुन् सक्ने राजनीतिक विश्लेषकहरूको भनाइ छ ।
