१६ पुष , काठमाण्डौ।
चीनले तिब्बतको ब्रह्मपुत्र नदीमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो बाँध निर्माण गरिरहेको छ । यो भारत, बङ्गलादेशदेखि भुटानसम्मका लागि चिन्ताको विषय बनेको छ । यो बाँध निर्माणको घोषणापछि भारत र बंगलादेशमा असर पर्ने भन्दै ब्यापक चासो र चिन्ता ब्यक्त भइरहदा नेपालकै शिर तिब्बतमा बनाइने यो बाँधले नेपालमा असर गर्छ कि गर्दैन भन्ने प्रश्न समेत उब्जिएको छ ।
चीनले तल्लो क्षेत्रमा कुनै असर नहुने बताएको छ। तर विज्ञहरू यसमा विश्वस्त छैनन्। उनीहरूले यसलाई रणनीतिक खतराका रूपमा हेर्छन्। चीनको यस कदमले पानीको शस्त्रीकरणको डर बढाएको छ।
यो १३७ अर्ब डलरको बाँधले चीनले या त आसममा बाढी ल्याउन सक्छ वा ड्याप बन्द गरेर यसलाई सुकाउन सक्ने डर रहेको छ । भारत र चीनबीच पानी बाँडफाँडको कुनै सम्झौता भएको छैन। यसअघि चीनले पानीको तथ्याङ्क साझा गर्न अस्वीकार गरेको थियो।
यसको प्रभावसँग जुध्न भारतले पनि आवश्यक तयारी भने सुरु गरिसकेको छ । अरुणाचल प्रदेशमा बाँध निर्माण गर्ने योजना बनाइरहेको छ। चीनको यो योजनाले दुई देशबिच थप तनाव निम्त्याएको छ।
चीनको योजनाले भारत र बङ्गलादेशमा पानीको अभाव निम्त्याउन सक्छ। सँगै यसले बाढीको जोखिम बढाउन सक्छ। चीनको कदमले वातावरणलाई पनि हानि पुरÞ्याउन सक्ने दावी गरिन्छ। भारतका विज्ञहरूले चीनको कदमलाई चेतावनी भनेका छन्।
भारतले अरुणाचल प्रदेशमा बहुउद्देश्यीय जलाशय निर्माण गर्ने योजना बनाइरहेको छ। यो जलाशयले चीनको बाँधको प्रभाव कम गर्न मद्दत गर्नेछ। चीनले सन् २०२० मा १४ औँ पञ्चवर्षीय योजनामा यो विशाल बाँधको प्रस्ताव गरेको थियो।
हङकङको साउथ चाइना मर्निङ पोस्टका अनुसार यो परियोजना भूकम्प आउन सक्ने स्थानमा छ । यसले भारतको तल्लो क्षेत्रका लागि ’वाटर बम’ को खतरा खडा गरेको छ। १३७ अर्ब डलर लागतको विशाल बाँध, विश्वको सबैभन्दा ठूलो पूर्वाधार परियोजना हो।
यो तिब्बतको नाम्चा बरवा पर्वतमा, जहाँ ब्रह्मपुत्र नदी यू–टर्न लिन्छ र भारत (अरुणाचल प्रदेश र असम) र त्यसपछि बङ्गलादेशमा बग्छ। यसले ३०० अर्ब किलोवाट घण्टा बिजुली उत्पादन गर्न सक्छ, चीनको सबैभन्दा ठूलो थ्री गोर्जेज बाँध ८८.२ अर्ब किलोवाट भन्दा यो तीन गुणा बढी छ ।
जसले ३०० मिलियन मानिसहरूको आवश्यकताहरू पूरा गर्दछ। लगभग २ हजार घन मिटर प्रति सेकेन्डको दरमा नदीको आधा प्रवाहलाई डाइभर्ट गर्न पहाडबाट चार देखि ६ किलोमिटर लामो सुरुङ्ग खन्ने छ।
क्यानाडाली गैरसरकारी संस्था प्रोब इन्टरनेसनलको सन् २०१२ को एउटा प्रतिवेदनले पश्चिमी चीनमा बनाइएका १३० भन्दा बढी ठुला बाँधहरूले भूकम्प र सुनामी निम्त्याउन सक्ने चेतावनी दिएको थियो।
प्रतिवेदनअनुसार ९८.६ प्रतिशत बाँध भूकम्प प्रभावित क्षेत्रमा निर्माण भइरहेको छ। चीनले सन् २०१५ मा १.५ अर्ब डलर खर्च गरेर निर्माण गरेको जल विद्युत केन्द्र तिब्बतको सबैभन्दा ठूलो जल विद्युत केन्द्र हो।
भारतको चीनको बाँध निर्माण गतिविधिमाथि सधैँ शङ्का रहेको छ। चीनले बाँध निर्माणको बारेमा विगतदेखि नै स्पष्टता गर्ने गरेको छैन् । यसअघि वर्षौँको अस्वीकारपछि सन् २०१० मा चीनले अन्ततः ब्रह्मपुत्रमा जाङ्मु बाँध निर्माण गरिरहेको कुरा स्वीकार गरेको थियो।
चीनले डाइभर्जन, भण्डारण र पानी छोड्ने विषयमा भारतको चिन्तालाई खारेज गर्दै आएको छ । सन् २०१४ मा मोदी सरकारले ब्रह्मपुत्रमा बनेका बाँधहरू वास्तवमा बग्ने नदी हो वा भण्डारण बाँध हो भनेर प्रमाणित गर्न जलस्रोत मन्त्रालयलाई भनेको थियो।
मनोहर पर्रिकर इन्स्टिच्युट अफ डिफेन्स स्टडीज एन्ड एनालिसिस (एमपीआईडीएसए) को एक प्रतिवेदनअनुसार चीनले बनाएको बाँध यति ठुलो छ कि तिनलाई भण्डारण बाँधमा परिणत गर्न सकिन्छ, जसले गर्दा खाद्य नियन्त्रण वा सिँचाइका उद्देश्यका लागि जलस्रोतमा हेरफेर गर्न सकिन्छ।
यस्तो अवस्थामा, चीनले सम्भवतः सुक्खा मौसममा भारतलाई पानीबाट वञ्चित गर्न सक्छ। भारतले मनसुनको समयमा पानी छोडेकोमा पनि आशंकित छ, जसले पहिले नै बाढी परेको ब्रह्मपुत्रमा बाढी ल्याउन सक्छ। उदाहरणका लागि, हरेक वर्ष असममा भारी बाढी आउँछ।
अरुणाचल प्रदेश र हिमाचल प्रदेशमा आकस्मिक बाढी ल्याएको छ । ब्रह्मपुत्र नदी किनारमा ११ करोड ४० लाख मानिसहरु बसोबास गर्दछन् । ब्रह्मपुत्र नदी बेसिनको क्षेत्रफल चीनमा सबैभन्दा बढी २लाख ७० हजार ९ सय, भारतमा १ लाख ९५ हजार वर्ग किलोमिटर रहेको छ ।
यस्तै बंगलादेशमा ३९ हजार र भुटानमा ३८ हजार ४ सय वर्गकिलोमिटर रहेको छ । चीनले बाँध, नहर र सिँचाइ प्रणालीले पानीलाई राजनीतिक हतियारमा परिणत गर्न सक्ने भारतलाई डर रहेको छ ।
विश्वको सबैभन्दा लामो नदीमध्ये एक शक्तिशाली ब्रह्मपुत्र तिब्बत (चीन) बाट अरुणाचल प्रदेशमा बग्छ। “चीनले“ “माथिल्लो नदी तटीय“ “राज्यको रूपमा काम गर्दछ जसले अपस्ट्रीम जल स्रोतहरूमा नियन्त्रण गर्दछ र डाउनस्ट्रीम देशहरूको चिन्तालाई बेवास्ता गर्ने गरेको भारत र बंगादेशको आरोप छ ।
प्रतिवेदनअनुसार चीनले सन् २०१० मा ब्रह्मपुत्रको माथिल्लो भागमा जाङ्मु बाँध (५१० मेगावाट क्षमता) निर्माण सम्पन्न गरेको थियो। डागू (६४० मेगावाट) जियाचा (३२० मेगावाट) र जिक्सुमा थप तीनवटा बाँधहरू निर्माणाधीन छन्।
यसअघि, अमेरिकी सरकारद्वारा वित्त पोषित एक अध्ययनले मेकोङ नदीमा चीनले बनाएको नयाँ बाँधहरूको शृङ्खलाले तल्लो देशहरूलाई असर गर्ने खडेरीलाई अझ खराब बनाएको देखाएको थियो। भारत र चीनबीच कुनै पानी सन्धि नभए पनि दुई देशले सन् २००२ मा पानीसम्बन्धी तथ्याङ्कको आदानप्रदानका लागि समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर गरेका थिए।
सम्झौताअन्तर्गत चीनले हरेक वर्ष जुन १ देखि अक्टोबर १५ सम्म तिनवटा स्टेसनमा हुने पानी निकासीबारे जानकारी साझा गर्न सहमति जनाएको थियो। भारतमा मनसुनको समयमा बाढी नियन्त्रण र योजनाका लागि डेटा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
यद्यपि, सन् २०१७ मा महिनाौँ लामो डोकलाम गतिरोधको क्रममा दुई देशबीचको सम्बन्ध बिग्रँदा, चीनले यो तथ्याङ्क साझा गर्न अस्वीकार गरÞेको थियो । यसैले सम्बन्धमा कटुता आउना साथ चीनले यसलाई वाटर बमको रुपमा प्रयोग गर्ने डरले भारत र बंगलादेशलाई चिन्तित तुल्याएको छ ।
ब्रम्हपुत्रको बाँधले भारत र बंगलादेशमा ब्यापक बहसको विषय उत्पन्न भइरहदा यसको असर नेपालमा कस्तो रहन्छ भन्ने चासो बढेको छ । अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र इसिमोडका अध्येता अरुणभक्त श्रेष्ठका अनशुार चीनले ब्रम्हपुत्रमा बनाउने बाँधको नेपालसँग कुनै सम्बन्ध छैन् ।
ब्रम्हपुत्र नेपालमा नआउने र नेपालका सबै नदी गंगा बेसिनमा पर्ने भएकाले नदी बेसिन फरक र धेरै टाढा रहेकाले नेपालमा असर नपर्ने उनले बताएका छन् । चीनमा यार्लुङ स्याङ्पो भनेर चिनिने यो नदी भारतमा ब्रह्मपुत्र र बंगलादेशमा जमुनाका नामले चिनिन्छ।
यो भारतमा अरुणान्च हुँदै बंगालको खाडीमा पुग्ने भन्दै यति टाढाको नदी बेसिन भएकाले तत्कालमा असर नदिने उनले बताएका छन् । नेपालमा तिब्बत मुहान भएर आउने तामाकोशी, सुनकोशी, त्रिशुली, भोटेकोशी हुम्ला कर्णाली पनि गंगा बेसिनमा नै भएकाले ब्रम्हपुत्रसँग सम्बन्ध नभएको उनले बताएका छन् ।
उच्च हिमाली क्षेत्रमा पार्ने प्रभावबारे अध्ययन नै गर्नुपर्ने भएपछि जलवायु विज्ञहरुले नदीकै आधारमा चाँही यो बाँधले नेपालमा कुनै असर नपर्ने बताउँछन् । यद्यपि चीनले नै ३० करोड जनसंख्यालाई पुग्ने गरी विद्युत उत्पादन गर्ने भएपछि नेपालको चीनमा विद्युत निर्यात गर्ने योजनामा भने असर पर्न सक्ने विश्लेषण गरिएको छ।
