२३ असार , काठमाडौं।
हरेक कुरामा तुरुन्तै सामाजिक संजालमा प्रतिक्रिया जनाई हाल्ने अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प आफ्ना विगतका परम मित्र र अहिले शत्रुको कित्तामा पुगेका इलोन मस्कले नयाँ पार्टीको घोषणा गरेपछि भने केही समय चुपचाप देखिए ।
मस्कले पार्टी खोल्ने चेतावनी दिइरहेका बेलामा समेत दुईबीच सामाजिक संजालमा दोहोरी चलिरहेकै थियो । तर जब मस्कले साच्चिकै पार्टी खोल्ने घोषणा गरे, जसको नाम पनि राखे अमेरिका पार्टी ।
यसबीच भने प्रतिक्रिया जनाउन ट्रम्प हतारिएनन् । उनले केही घण्टाको समय लिए । तर अब भने उनले यसमा आफ्नो टिप्पणी सार्वजनिक गरेका छन् । अमेरिकामा तेस्रो पार्टी खोल्नुलाई हस्यास्पद भन्दै ट्रम्पले मस्कको आलोचना गरेका छन् ।
‘मलाई लाग्छ– तेस्रो पक्ष सुरु गर्नु हास्यास्पद छ’, ट्रम्पले आइतबार एयर फोर्स वनमा चढ्नुअघि पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै भने, ‘यो सधैँ दुई–दलीय प्रणालीमा छ र मलाई लाग्छ– तेस्रो पक्ष सुरु गर्नाले भ्रम अरू बढ्छ।’
मस्कले राजनीतिक दल गठन गर्न लागेकामा ट्रम्पले आइतबार साँझ आफ्नो सामाजिक सञ्जाल ट्रुथ सोसलमार्फत पनि टिप्पणी गरेका छन्। ‘मलाई मस्क पूर्ण रूपमा लिकबाहिर गएको देख्दा दुःख लागेको छ, बितेका पाँच हप्तामा उनी एक रेलको भग्नावशेषमा परिणत भएका छन्’, ट्रम्पले लेखेका छन्, ‘अमेरिकामा त्यस्तो सफल नभएको तथ्यका बाबजुद उनी तेस्रो राजनीतिक दल सुरु गर्न चाहन्छन्।’
उता मस्कले भने शनिबार सामाजिक सञ्जाल एक्समार्फत आफूले अमेरिकामा ‘अमेरिका पार्टी’ नामको राजनीतिक दल सुरु गरेको घोषणा गर्दै लेखेका छन्, ‘फजुल खर्च र भ्रष्टाचारले देश जर्जर बनेको हुन्छ भने त्यहाँ लोकतन्त्र होइन, हामी एक दलीय प्रणालीमा हुन्छौँ, आज तपाईंहरूलाई आफ्नो स्वतन्त्रता फिर्ता दिन अमेरिका पार्टी गठन गरिएको छ।’ यसबाहेक दलका विषयमा उनले थप जानकारी दिएका छैनन् ।
यसअघि ट्रम्प प्रशासनको सरकारी दक्षता विभाग (डज) का प्रमुख रहेका मस्कले अचानक पद छाड्दै ट्रम्पले ल्याएको कर कटौती र खर्च वृद्धिसम्बन्धी विधेयक ‘बिग ब्युटिफुल बिल’ को कडा आलोचना गरेका थिए ।
त्यसयता ट्रम्प र उनीबीच सामाजिक सञ्जालमा भनाभन भएको थियो । उक्त विधेयक अमेरिकाका दुवै सदनबाट पास भएपछि शुक्रबार ट्रम्पले हस्ताक्षर गरेको पृष्ठभूमिमा मस्कले नयाँ दल घोषणा गरेका हुन् ।
सन् २०२४ को निर्वाचनमा मस्कले ट्रम्पलाई राष्ट्रपति पदमा जिताउन अर्बौं डलर खर्चेका थिए । त्यसैकारण ट्रम्पले मस्कलाई सरकारी दक्षता विभागको प्रमुख बनाउँदै मन्त्रिपरिषद् बैठकमा समेत सहभागी गराएका थिए ।
तर ‘बिग ब्युटिफुल बिल’मा विवाद परेपछि यी दुईबीचको मित्रता अहिले तिक्ततामा परिणत भएको छ । मस्कले सन् २०२६ को मध्यावधि निर्वाचनमा केही सीमित कंग्रेस र सिनेट सिटमा उम्मेदवार खडा गरेर सक्रिय राजनीतिक हस्तक्षेप गर्ने योजना बनाएको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले उल्लेख गरेका छन् ।
सीएनएन, सीबीएस र न्यूयोर्क टाइम्स जस्ता प्रमुख अमेरिकी मिडिया संस्थाहरूले मस्क र ट्रम्पबीचको तितोपना नै यो पार्टीको घोषणाको कारण भएको विश्वास गर्छन् ।
वाशिंगटन पोस्टले लेखेको छ कि मस्कको ट्रम्प समर्थकबाट आलोचकमा संक्रमण उनको राजनीतिक अडानमा ठूलो परिवर्तन हो, किनकि पहिले उनी रिपब्लिकन पार्टीतर्फ झुकाव राख्थे ।
यो परिवर्तन ’डज’को आलोचना र विस्कन्सिन सर्वोच्च अदालतको चुनावमा उनको असफल हस्तक्षेप पछि आएको हो । न्यूजवीक पत्रिकाले आफ्नो रिपोर्टमा एक्स र टूर्थ सोसलमा भएको मस्क र ट्रम्पबीचको सार्वजनिक बहसको उल्लेख गरेको छ ।
उसले लेखेको छ, ट्रम्पले दाबी गरे कि मस्कको विरोध विद्युतीय सवारीसाधनमा कर छुटको अन्त्यसँग सम्बन्धित थियो, जसले टेस्लालाई नोक्सान पु¥याउन सक्छ ।
कतारी मिडिया आउटलेट अलजजिराले राजनीतिक विज्ञ थोमस गिफ्टलाई उद्धृत गर्दै मस्कको पार्टी योजनालाई ‘चाल’को रूपमा वर्णन गरेको छ, जसको अर्थ मस्क वास्तवमा पार्टी सञ्चालन गर्न चाहँदैनन्, बरु रिपब्लिकनहरूलाई दबाब दिन चाहन्छन् ।
थोमस गिफ्टले अलजजिरालाई भने, “यो एलन मस्कको चाल हो । उनलाई राम्रोसँग थाहा छ कि डेमोक्र्याटिक र रिपब्लिकन पार्टीहरूको बलियो संगठनात्मक शक्तिलाई पार गर्न धेरै गाह्रो छ ।”
गिफ्टले भने, “पार्टी गठन गर्न सम्भव भए पनि अमेरिकी कांग्रेसमा सिट जित्नु पूर्णतया फरक कुरा हो ।” यस विषयमा सीबीएस न्यूजले चुनाव विज्ञ ब्रेट क्यापलसँग कुरा गरेको छ ।
“अमेरिकी कानुनहरू डेमोक्र्याट र रिपब्लिकन दुवैको पक्षमा छन्,” क्यापेलले भने, “मस्कले कानुनी चुनौतीहरूको सामना गर्नुपर्नेछ, जस्तै मतपत्र पहुँचको लागि हस्ताक्षर संकलन, राष्ट्रिय पार्टी गठन गर्न वर्षौं लाग्न सक्छ, त्यसैले २०२६ को लागि उनको योजना अव्यावहारिक देखिन्छ ।”
यता अहिलेसम्म अमेरिकी संघीय निर्वाचन आयोग (एफईसी)ले पार्टी औपचारिक रूपमा दर्ता भएको संकेत गर्ने कुनै पनि कागजात प्रकाशित गरेको छैन ।
यस्तोमा मस्कले पार्टीको घोषणा गरेका छन् तर अमेरिकामा दुई दलीय प्रणाली, राज्यगत मतपत्र प्रणाली, दर्ता प्रक्रिया, कोष संकलन र मतदाता समर्थनको अभाव जस्ता समस्याहरू छन् ।
विज्ञहरू भन्छन्, “मस्कसँग स्रोतहरू छन्, तर राजनीतिक धैर्यता र संगठनको अभाव ठूलो बाधा हुन सक्छ ।” न्युयोर्क टाइम्सले भनेको छ कि एलन मस्कले ठूला निर्णयहरू लिन आफ्नो स्रोतसाधन प्रयोग गर्न सक्छन् भनेर देखाएका छन्, तर उनले धेरै पटक आफ्ना वाचाहरू पूरा नगरेको लामो इतिहास पनि छ ।
मस्कले ‘सरकारी दक्षता विभाग’को नेतृत्व गर्दा, उनले धेरै सरकारी योजना र बजेटमा कटौती ल्याए । तर पछि जब उनी ट्रम्पसँग झगडा गरे, उनले घरेलु नीतिहरूसँग सम्बन्धित राष्ट्रपतिको ठूलो विधेयकप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गरे ।
गत महिना, मस्कले सामाजिक सञ्जालमा कानुनलाई ‘घृणित र भयानक’ भनेका थिए । उनले यसले अमेरिकाको पहिले नै ठूलो बजेट घाटालाई अझ बढाउने बताएका थिए ।
अमेरिकी निर्वाचन प्रणाली ‘विजेताले सबै लिन्छ’ भन्ने सिद्धान्तमा आधारित छ, जसमा तेस्रो पक्षहरूलाई आफ्नो लागि ठाउँ बनाउन धेरै गाह्रो हुन्छ ।
जर्जटाउन विश्वविद्यालयका प्राध्यापक हान्स नोएलले भने, “अमेरिकासँग बहुदलीय प्रणालीलाई प्रभावकारी रूपमा सफल हुन दिने संस्थाहरू छैनन् । अन्य लोकतान्त्रिक देशहरू जस्तो, २०–३० प्रतिशत मत प्राप्त गर्दा पनि तपाईंलाई कुनै सिट मिल्दैन, त्यसैले साना दलहरूलाई बाँच्न धेरै गाह्रो छ ।”
मस्कले शनिबार एक्समा लेख्दै अर्को वर्षको मध्यावधि चुनावलाई लक्षित गर्ने योजना बनाएको बताए । उनले आफ्नो रणनीतिलाई ग्रीक कमाण्डर एपामिनोन्डासको युद्ध रणनीतिसँग तुलना गरे, जसमा सबै शक्ति एक विशेष स्थानमा केन्द्रित गरेर शत्रुलाई पराजित गरिएको थियो ।
दुई प्रमुख दलहरू (रिपब्लिकन र डेमोक्र्याट) बाहेक अन्य राजनीतिक दलहरू संयुक्त राज्य अमेरिकामा लामो समयदेखि अस्तित्वमा छन्, तर हालका वर्षहरूमा उनीहरूलाई सीमित राष्ट्रिय समर्थन प्राप्त भएको छ ।
अन्तिम पटक जर्ज वालेस नामक तेस्रो पक्षका उमेदवारले राष्ट्रपति चुनावमा इलेक्टोरल भोट प्राप्त गरेका थिए १९६८ मा । त्यसबेला अमेरिकाका पाँच दक्षिणी राज्यहरूले अमेरिकी स्वतन्त्र पार्टीका उमेदवार जर्ज वालेसलाई मतदान गरेका थिए ।
अर्बपति व्यवसायी रस पेरोटले १९९२ मा लगभग १९ प्रतिशत लोकप्रिय मत प्राप्त गरेका थिए र कुनै पनि इलेक्टोरल कलेजको मत प्राप्त गरेका थिएनन् ।
“पेरोटले आश्चर्यजनक रूपमा राम्रो प्रदर्शन गरे… तर उनी कुनै पनि राज्यमा पहिलो भएनन्, र चुनावी प्रणालीले काम गर्ने तरिकाले उनले केही पनि पाएनन्,” नोएलले भने ।
राल्फ नाडरको ग्रिन पार्टीले २००० को राष्ट्रपति अभियानमा फ्लोरिडामा प्रभाव पारेको थियो तर कुनै पनि इलेक्टोरल भोट जित्न असफल भयो ।
१९१२ मा, प्रोग्रेसिभ पार्टीका थियोडोर रुजवेल्टले २७.४५ लोकप्रिय मत र ८८ इलेक्टोरल मत जिते, जुन अमेरिकी इतिहासमा तेस्रो पक्षको उत्कृष्ट प्रदर्शनमध्ये एक हो ।
धेरै चुनावहरूमा तेस्रो पक्षहरूले मत विभाजनको प्रभाव सिर्जना गरे, या त मुख्य दलहरूलाई फाइदा पु¥याए वा हानि पु¥याए । १९२० पछि, केही अवस्थामा मात्र तेस्रो पक्षहरूले राज्य चुनाव जिते ।
अमेरिकामा नयाँ राजनीतिक दल गठन गर्नु सजिलो सुनिन्छ, तर वास्तवमा यो एकदमै जटिल र लामो प्रक्रिया हो । एलन मस्कले हालै गरेको ‘अमेरिका पार्टी’को घोषणापछि, फेरि प्रश्न उठेको छ कि के नयाँ दलले साँच्चै अमेरिकी राजनीतिमा स्थान बनाउन सक्छ ? कुनै पनि नयाँ पार्टीले पहिले औपचारिक नाम तय गर्नुपर्छ ।
यसका साथै, यसलाई घोषणापत्र र संगठनात्मक संरचना चाहिन्छ । जस्तै पार्टी अध्यक्ष, कोषाध्यक्ष र अन्य पदाधिकारीहरू । यो संरचना राज्य र राष्ट्रिय स्तरमा काम गर्न तयार छ ।
यदि कुनै दलले अमेरिकामा राष्ट्रपति, सिनेट वा प्रतिनिधिसभा जस्ता संघीय चुनावमा लड्न चाहन्छ भने, त्यसले संघीय निर्वाचन आयोगमा दर्ता गर्नुपर्छ ।
साथै, दलले कोष जुटाउने र खर्च गर्ने पारदर्शी नियमहरू पालना गर्नुपर्छ । अमेरिकामा सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको मतपत्रमा पहुँच हो, अर्थात् चुनावी मतपत्रमा पार्टीको नाम राख्नु । प्रत्येक राज्यमा यसका लागि फरक–फरक कानुनी नियमहरू छन् ।
धेरै राज्यहरूमा हजारौँ वैध नागरिकहरूको हस्ताक्षर संकलन गर्नु अनिवार्य छ । कतिपय राज्यहरूमा निश्चित प्रतिशत मत प्राप्त गर्नुपर्ने अवस्था छ ।
पार्टीलाई चुनाव लड्न, उमेदवार उठाउन र अभियान सञ्चालन गर्न धेरै पैसा चाहिन्छ । यसका लागि निजी दाता र समर्थकहरूबाट रकम जुटाउनुपर्छ । अभियान खर्च सीमित गर्न र पारदर्शिता कायम राख्न कडा एफईसी नियमहरूको पनि पालना गर्नुपर्छ ।
यसबाहेक, राष्ट्रपति चुनाव अभियानको क्रममा टीभीमा हुने राष्ट्रिय बहसमा भाग लिन, उमेदवारले १५ प्रतिशत राष्ट्रिय समर्थन (सर्वेक्षण सर्वेक्षणमा आधारित) देखाउनु पर्छ । एलन मस्कसँग पैसाको कमी छैन तर उनलाई नयाँ पार्टी गठन गरेर चुनाव लड्न सजिलो हुनेछैन ।
