१ असोज , काठमाण्डौ।
प्रकोप र विपद्ले निम्त्याउने मानवीय क्षतिले समाजलाई नै स्तब्ध बनाउँछ । अझ बाढीले बगाएर लैजाँदा आफन्त गुमाउनुको पीडा र शवको समेत पहिचान हुन नसक्दाको छटपटी कल्पनाभन्दा बाहिर हुन्छ। यस्तै भीषण विपद्को रूपमा आएको भोटेकोशी बाढीले कैयौँ परिवारका खुसी खोसिएका छन् भने हजारौँ मानिस बेपत्ता छन्।
यस्तो गम्भीर परिस्थितिमा भेटिएका शवहरूको पहिचान कसरी भइरहेको होला? क्षतविक्षत् भइसकेका शवहरूबाट आफन्त छुट्याउन डीएनए प्रविधि कत्तिको प्रभावकारी साबित भएको छ? र, बेपत्ता भएकाहरूको खोजी तथा पहिचानको यो जटिल वैज्ञानिक प्रक्रिया अहिले कुन गतिमा अगाडि बढिरहेको छ?
यी र यस्तै प्रश्नहरूको उत्तर खोज्दै अहिले नेपाल प्रहरीले युद्धस्तरमा वैज्ञानिक अनुसन्धान र व्यवस्थापनको काम गरिरहेको छ।भदौ ३१ गतेसम्मको आधिकारिक तथ्यांक अनुसार यस ठूलो विपद्मा परेर ४ हजार ८९ जना नागरिकहरू बेपत्ता भएको पुष्टि भएको छ भने सुरक्षाकर्मीहरूले ९ हजार २८७ जनाको सकुशल उद्धार गर्न सफल भएका छन्।
बाढीको भयंकर बहावका कारण घटनामा जम्मा १ हजार ४०९ वटा शवहरू प्राप्त भएका छन्। तीमध्ये ५२३ वटा शवहरू पूर्ण नरही केवल आंशिक अंगका रूपमा मात्र फेला परेका छन्।बाढीले शरीरका अंगहरू क्षतविक्षत् बनाइदिएको हुनाले सामान्य रूपमा हेरेर वा परम्परागत तरिकाले मृतकको पहिचान गर्न लगभग असम्भव जस्तै बनेको छ।
यस्तो असहज अवस्थामा नेपाल प्रहरीले आधुनिक विज्ञान र प्रविधिको सहायता लिँदै शव संकलन, फिंगरप्रिन्ट डिजिटाइजेसन र डीएनए संकलनको कामलाई निकै तीव्र पारेको छ। बाढीमा ज्यान गुमाएका शवहरू अति नै क्षतविक्षत् अवस्थामा भेटिएका कारण फिंगरप्रिन्ट लिन निकै कठिन चुनौती थियो।
यद्यपि, प्रहरीको विशेष टोलीले निरन्तरको प्रयासबाट करिब २९० भन्दा बढी फिंगरप्रिन्टहरू सफलतापूर्वक संकलन गर्नसमेत सफल भएको छ। यी फिंगरप्रिन्टहरूलाई डिजिटल माध्यमबाट प्रशोधन गरेर थप करिब ३०० वटा शवहरूको पहिचान गर्न सकिन्छ कि भनेर काम भइरहेको छ।
शवको पहिचानका लागि मुख्य आधार बनिरहेको छ डीएनए प्रोफाइल। बाढीमा भेटिएका शवहरूबाट विशेष रूपमा हड्डी र दाँत सुरक्षित तरिकाले संकलन गरेर विधि विज्ञान प्रयोगशालाहरूमा पठाइएको छ। अहिलेसम्म शवहरूबाट मात्रै १ हजार २८६ वटा डीएनए नमूना संकलन गरिएको छ।
अर्कोतर्फ, मृतकका नजिकका आफन्तहरू जस्तै आमा, बुबा, छोरा र छोरीहरूको रगतको नमूना देशभरबाट संकलन गर्ने अभियान चलाइएको छ। यसक्रममा आफन्तबाट मात्रै १ हजार ९०७ वटा रगतका नमूनाहरू संकलन भइसकेका छन्, जसमध्ये काठमाडौंका विभिन्न अस्पतालबाट मात्रै १ हजार १२३ वटा नमूना प्राप्त भएका छन्।
विगतमा नेपालमा डीएनए परीक्षणको दायरा सिमित हुँदा रिपोर्ट आउन ३ देखि ४ महिनासम्म कुर्नुपर्ने बाध्यता थियो। तर, वर्तमान समयमा अवस्था पूरै फेरिएको छ। अत्याधुनिक विदेशी मेशिनहरूको सहयोग र विज्ञहरूको सहभागिताले यो प्रक्रिया निकै छिटो र प्रभावकारी बनेको छ।
जीवित व्यक्तिको रगत प्रोफाइलिङ ः जीवित व्यक्तिको रगत म्याचिङ गर्ने प्रक्रिया तुलनात्मक रूपमा सहज हुने भएकाले विदेशी मेशिनहरूको सहयोगमा ८०० भन्दा बढी रगतको प्रोफाइलिङसमेत भइसकेको छ। यसको रिपोर्ट आउन अब महिनौं नभई मात्र ९० मिनेट लाग्ने गर्छ।
त्यसैगरी शवको हड्डी र दाँतबाट परीक्षण ः शवको हड्डी र दाँतबाट डीएनए निकाल्ने प्रक्रिया भने प्राविधिक रूपमा निकै जटिल हुन्छ। यसका लागि एउटै नमूनाको परीक्षण गर्न ३ देखि ४ दिनसम्म लाग्ने गर्छ। तर, प्रयोगशालाहरूमा मेशिनहरूको संख्या पर्याप्त राखिएकाले हालसम्म करिब २०० वटा शवको डीएनए रिपोर्टसमेत आइसकेको छ।
विस्तारित कार्यक्षेत्र र सिफ्ट प्रणालीः कामलाई थप तीव्रता दिन सामाखुसीस्थित केन्द्रीय विधि विज्ञान प्रयोगशाला र खुमलटारस्थित राष्ट्रिय विधि विज्ञान प्रयोगशालाबाट २४ सै घण्टा सिफ्टमा काम भइरहेको छ। यसलाई अझै द्रुत गति दिन बागमती प्रदेश प्रहरी कार्यालय, हेटौंडामा पनि नयाँ मेशिनहरू थपेर काम सुचारू गर्ने योजना कार्यान्वयनको चरणमा छ ।
अर्काे छ कोर्डिस सफ्टवेयरको प्रयोगः सबै परीक्षण रिपोर्टहरू आइसकेपछि ‘कोर्डिस सफ्टवेयर’ को माध्यमबाट डाटा म्याचिङ गरी कानुनी प्रक्रिया पुर्याएर सम्बन्धित परिवारलाई शव हस्तान्तरण गर्ने व्यवस्था मिलाइएको छ। हालसम्म पहिचान खुलेका १०५ वटा शवहरू सम्बन्धित परिवारलाई सम्मानका साथ बुझाइसकिएको छ।
हजारौं शवहरू भेटिए पनि कतिपयको पहिचान खुलाउन तत्काल सम्भव देखिदैन। यस्तो अवस्थामा प्रहरीले वैज्ञानिक विधि अपनाएर भविष्यमा डीएनए म्याच भएमा सजिलै पत्ता लगाउन सकिने गरी शवहरूको व्यवस्थापन गरेको छ।
जमिनमुनि शव गाड्नुअघि कानुनी प्रक्रिया पूर्ण रूपमा पालना गरिएको छ। प्रत्येक शवको कम्तीमा पाँच प्रति फोटो, भिडियो, कानुनी मुचुल्का, पोस्टमार्टम रिपोर्ट र डीएनए नमूना अनिवार्य रूपमा सुरक्षित गरिएको छ।
विशेष कुरा के भने, शव कुहिएर नष्ट नहुने विशेष किसिमको नम्बर ट्याग राखेर गाडिएको छ, जसले गर्दा भविष्यमा डीएनए म्याच हुनेबित्तिकै कुन शव कुन स्थानमा सुरक्षित छ भनेर ठ्याक्कै थाहा पाउन सकिन्छ।
अहिलेसम्म पहिचान हुन नसकेका १ हजार २३५ वटा शवहरू यसरी नै सम्बन्धित जिल्लामै सुरक्षित र वैज्ञानिक रूपमा व्यवस्थापन गरिएका छन्। यद्यपि, करिब ३० प्रतिशत शवको डीएनए नमूना पहिलो प्रयासमा नआउने हुनाले पुनः परीक्षण गर्नुपर्ने चुनौती पनि कायम नै छ।
आम नागरिकलाई सहजता प्रदान गर्न र परिवारजनको पीडालाई केही हदसम्म कम गर्न नेपाल प्रहरीले प्रविधिको उच्च प्रयोग गरेको छ। पहिचान हुन नसकेका १ हजार ३६१ वटा शवका तस्बिरहरू नेपाल प्रहरीको आधिकारिक वेबसाइटमा राखिएको छ, ताकि पीडित परिवारले घरमै बसेर अनलाइनमार्फत आफ्नो हराएका आफन्तको खोजी गर्न सकून्।
यस प्राकृतिक प्रकोपमा ६१० जना विदेशी नागरिकहरू पनि बेपत्ता रहेको खुल्न आएको छ। उनीहरूको खोजीलाई सहज बनाउन विदेशी आफन्तहरूले आफ्नै देशबाट डीएनए प्रोफाइलिङ गराएर त्यसको रिपोर्ट इमेलमार्फत पठाउन सक्ने विशेष व्यवस्था मिलाइएको छ।
यसले गर्दा भौगोलिक दूरीले अनुसन्धानमा कुनै किसिमको बाधा पुर्याउने छैन। भोटेकोशीको बाढीले सिर्जना गरेको यो अपार विपद्को घडीमा नेपाल प्रहरीले अङ्गालेको यो वैज्ञानिक, व्यवस्थित र प्रविधिमैत्री डीएनए संकलन तथा पहिचान अभियान पीडित परिवारका लागि निकै ठूलो राहत र भरोसाको केन्द्र बनेको छ।
भोटेकोशी बाढी प्रभावित क्षेत्रमा बेपत्ता भएका व्यक्तिका आफन्तहरूले डीएनए परीक्षणका लागि आफ्नो नजिकको प्रहरी कार्यालय वा तोकिएका प्रयोगशालाहरूमा सम्पर्क गर्नुपर्ने कुरामा प्रहरीले विशेष जोड दिएको छ।
यसरी संकलन गरिएका नमुनाहरूको म्याचिङ प्रक्रिया आगामी दिनमा अझ छिटो र प्रभावकारी बगाउन प्रविधिको यो प्रयोग कत्तिको सहयोगी सिद्ध होला ?भोटेकोशीको बाढीले सिर्जना गरेको यो अकल्पनीय विपद्को घडीमा नेपाल प्रहरीले अङ्गालेको यो वैज्ञानिक, व्यवस्थित र प्रविधिमैत्री डीएनए संकलन तथा पहिचान अभियान पीडित परिवारका लागि निकै ठूलो राहत र भरोसाको केन्द्र बनेको छ ।
यसले राज्यसँग विपद् व्यवस्थापनको आधुनिक क्षमता र उत्तरदायित्व दुवै रहेको स्पष्ट संकेत दिएको छ। अबका दिनमा आधुनिक मेशिनरी उपकरण, २४ सै घण्टा चल्ने प्रयोगशालाको सिफ्ट र डिजिटल प्रविधिको यो संयुक्त प्रयोगले बेपत्ता भएका र क्षतविक्षत् शवहरूको पहिचान प्रक्रियामा कति छिटो र भरपर्दो सफलता हासिल गर्छ भन्ने कुरा अब आउने नतिजा र डीएनए म्याचिङका रिपोर्टहरूले नै स्पष्ट पार्नेछ।
