२४ भदौ , काठमाण्डौ ।
लामो समयको तनावका बीच इरानले अमेरिकाको अत्याधुनिक मानवरहित पनडुब्बी नियन्त्रणमा लिएको दाबी गरेको छ। इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गाड्र्स अर्थात् आईआरजीसीसँग निकट मानिने समाचार एजेन्सी फार्स न्युजले अमेरिकी सेनाले प्रयोग गर्ने आधुनिक तथा ‘इन्टेलिजेन्ट अनम्यान्ड’ पनडुब्बीमध्ये एकलाई नियन्त्रणमा लिएको दाबी गरेको हो ।
फार्स न्युजका अनुसार उक्त मानवरहित पनडुब्बी रणनीतिक रूपमा अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिने होर्मुज जलमार्गको प्रवेशद्वार नजिकैबाट नियन्त्रणमा लिइएको हो । तर, पनडुब्बी कहिले, कहाँ र कुन परिस्थितिमा नियन्त्रणमा लिइयो भन्नेबारे फार्सले विस्तृत विवरण सार्वजनिक गरेको छैन।
समाचारमा उक्त उपकरण अमेरिकी सैन्य प्रविधिको अत्याधुनिक प्रणालीमध्ये एक भएको दाबी गरिएको छ । यद्यपि, त्यसको निश्चित मोडल, निर्माण कम्पनी, प्राविधिक क्षमता वा अमेरिकी सेनाको कुन इकाइसँग सम्बन्धित थियो भन्नेबारे अहिलेसम्म स्पष्ट जानकारी दिइएको छैन ।
इरानको यो दाबी यस्तो समयमा आएको हो, जब मध्यपूर्वमा अमेरिका र इरानबीचको सैन्य तथा रणनीतिक तनाव निरन्तर संवेदनशील अवस्थामा छ । विशेषगरी खाडी क्षेत्र, समुद्री सुरक्षा र ऊर्जा आपूर्तिका महत्वपूर्ण मार्गलाई लिएर दुवै पक्षबीच लामो समयदेखि तनाव रहँदै आएको छ ।
मानवरहित पनडुब्बी आधुनिक नौसैनिक प्रविधिको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्दै गएको छ । यस्ता उपकरणमा चालक दलका सदस्यहरू प्रत्यक्ष रूपमा सवार हुनुपर्दैन । समुद्रमुनि निगरानी गर्न, सूचना तथा गुप्तचर संकलन गर्न, समुद्री मार्गको अनुगमन गर्न र सम्भावित सैन्य गतिविधिको पहिचान गर्न यस्ता प्रणाली प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
परम्परागत पनडुब्बीको तुलनामा मानवरहित प्रणालीको एउटा महत्वपूर्ण विशेषता भनेको यसलाई जोखिमपूर्ण क्षेत्रमा मानिसको प्रत्यक्ष उपस्थितिबिना पठाउन सकिनु हो । समुद्रमुनिको वातावरणमा लामो समयसम्म सञ्चालन गर्न सकिने क्षमता, कम दृश्यता र विभिन्न सेन्सर तथा सञ्चार प्रणालीको प्रयोगले यस्ता उपकरणलाई आधुनिक समुद्री सुरक्षामा महत्वपूर्ण बनाएको छ ।
तर, इरानले नियन्त्रणमा लिएको भनिएको उपकरण वास्तवमै अमेरिकी अत्याधुनिक सैन्य पनडुब्बी हो वा अन्य प्रकारको मानवरहित समुद्री उपकरण हो भन्ने विषयमा स्वतन्त्र पुष्टि हुन सकेको छैन । इरानी पक्षले अहिलेसम्म त्यस्तो प्रमाण सार्वजनिक गरेको छैन, जसबाट उपकरणको पहिचान र अमेरिकी सेनासँगको सम्बन्ध स्वतन्त्र रूपमा प्रमाणित गर्न सकियोस्।घटनाबारे अमेरिकाले पनि अहिलेसम्म आधिकारिक प्रतिक्रिया दिएको छैन ।
अमेरिकी रक्षा मन्त्रालय वा अमेरिकी नौसेनाबाट घटनाको पुष्टि अथवा खण्डन गर्ने औपचारिक विवरण सार्वजनिक नभएकाले इरानको दाबीलाई हालसम्म स्वतन्त्र रूपमा प्रमाणित नभएको दाबीका रूपमा मात्र लिनुपर्ने अवस्था छ । तर, यदि इरानको दाबी भविष्यमा प्रमाणित भयो भने यसको सैन्य र रणनीतिक महत्व निकै ठूलो हुन सक्छ ।
अमेरिकी नौसैनिक प्रविधिको मानवरहित प्रणाली कुनै प्रतिद्वन्द्वी मुलुकको नियन्त्रणमा पुग्नुले त्यस्ता उपकरणमा प्रयोग गरिएको निगरानी, सञ्चार, नेभिगेसन र सेन्सर प्रविधिको सुरक्षामाथि प्रश्न उठाउन सक्छ ।
विशेषगरी अमेरिकी सेनाले समुद्रमुनि प्रयोग गर्ने मानवरहित प्रणालीहरू निगरानी र गुप्तचर गतिविधिका लागि प्रयोग गरिँदै आएको अवस्थामा यस्तो उपकरण नियन्त्रणमा लिइएको पुष्टि भएमा त्यसबाट संवेदनशील सैन्य प्रविधि बाहिरिन सक्ने जोखिमबारे पनि चर्चा हुन सक्छ ।
अहिलेको मुख्य तनावको केन्द्र होर्मुज बनेको छ । साउदी अरेबिया, इराक, कुवेत, कतार र संयुक्त अरब इमिरेट्सजस्ता ऊर्जा उत्पादक मुलुकहरूको निर्यातका लागि होर्मुज जलमार्गको रणनीतिक महत्व रहँदै आएको छ । त्यसैले यहाँ हुने कुनै पनि सैन्य तनावले केवल अमेरिका र इरानबीचको सम्बन्धलाई मात्र प्रभावित गर्दैन, विश्वव्यापी ऊर्जा बजार र अन्तर्राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा समेत असर पार्न सक्छ ।
होर्मुज जलमार्ग वरिपरि विगतमा पनि विभिन्न प्रकारका सैन्य तनाव र समुद्री घटनाहरू भएका छन् । इरानले आफ्नो तटीय क्षेत्र र जलक्षेत्रमा विदेशी सैन्य गतिविधिलाई नजिकबाट निगरानी गर्ने गरेको छ भने अमेरिकाले पनि खाडी क्षेत्रमा आफ्ना सैन्य तथा नौसैनिक सम्पत्तिको उपस्थिति कायम राख्दै आएको छ ।
यही कारण होर्मुज क्षेत्र समुद्री निगरानी र मानवरहित प्रणालीको प्रयोगका दृष्टिले पनि संवेदनशील क्षेत्र मानिन्छ । समुद्रमुनि सञ्चालन हुने कुनै पनि अज्ञात उपकरणलाई सैन्य वा गुप्तचर गतिविधिसँग जोडेर हेर्ने सम्भावना रहन्छ । इरानले यसअघि पनि अमेरिकी सैन्य उपकरण वा ड्रोन नियन्त्रणमा लिएको दाबी गर्दै आएको छ ।
विशेषगरी अमेरिकी मानवरहित हवाई उपकरणसँग सम्बन्धित घटनाहरूमा इरानले आफ्नो इलेक्ट्रोनिक युद्ध क्षमता र प्रतिरक्षा प्रणालीको प्रभावकारिता देखाउने प्रयास गरेको पाइन्छ । यसपटक भने समुद्रमुनि सञ्चालन हुने मानवरहित प्रणाली नियन्त्रणमा लिएको दाबी गरिएको छ ।
यदि यो दाबी प्रमाणित भयो भने इरानको समुद्री निगरानी, इलेक्ट्रोनिक युद्ध तथा मानवरहित प्रणाली पहिचान गर्ने क्षमताबारे पनि नयाँ प्रश्न उठ्नेछ ।अर्कोतर्फ, अमेरिकी पक्षबाट आधिकारिक विवरण नआएसम्म घटनालाई लिएर थप निष्कर्ष निकाल्न कठिन हुनेछ ।
मानवरहित प्रणालीको विकाससँगै भविष्यका समुद्री युद्धहरूमा मानिसको प्रत्यक्ष उपस्थितिभन्दा प्रविधिको भूमिका अझ बढ्ने सैन्य विश्लेषण हुँदै आएको छ । यस्तो अवस्थामा कुनै देशको अत्याधुनिक मानवरहित उपकरण अर्को देशको नियन्त्रणमा पुग्नु सामान्य समुद्री घटनाभन्दा निकै महत्वपूर्ण विषय बन्न सक्छ ।
तर, अहिले उपलब्ध जानकारीका आधारमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा भनेको इरानले यस्तो दाबी गरेको छ, तर दाबी स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि भएको छैन भन्ने हो । अमेरिकाले घटनाबारे औपचारिक प्रतिक्रिया जनाएपछि मात्र पनडुब्बीको वास्तविक पहिचान, घटनाको स्थान र नियन्त्रणमा लिइएको परिस्थितिबारे थप स्पष्टता आउन सक्छ ।
त्यसैगरी इरानले उपकरणको तस्बिर, भिडियो, सिरियल नम्बर वा अन्य प्राविधिक प्रमाण सार्वजनिक गरेमा दाबीको विश्वसनीयता परीक्षण गर्न सहज हुनेछ ।यदि इरानको दाबी सही साबित भयो भने यसले अमेरिका–इरानबीचको सैन्य प्रतिस्पर्धामा नयाँ आयाम थप्न सक्छ । विशेषगरी हर्मुज जलमार्गजस्तो विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्तिका लागि महत्वपूर्ण क्षेत्रमा यस्तो घटना भएको पुष्टि भएमा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको चासो अझ बढ्ने निश्चित छ ।
अर्काेतर्फ अमेरिकी सेनाले मंगलबार आफ्ना युद्धपोतमाथि भएको पछिल्लो आक्रमणको जवाफमा पाँचवटा इरानी तेल ट्यांकर ध्वस्त पारेको जनाएको छ। त्यसको जवाफमा इरानले जोर्डनमा रहेका अमेरिकी सैन्य तथा अन्य लक्ष्यतर्फ क्षेप्यास्त्र प्रहार गरेको छ। पछिल्लो आक्रमणसँगै ६ महिनाभन्दा लामो समयदेखि जारी युद्ध फेरि खुला सैन्य द्वन्द्वतर्फ उन्मुख भएको देखिएको छ।
अमेरिकी आक्रमणपछि इरानले जोर्डनमा रहेका अमेरिकी लक्ष्यतर्फ क्षेप्यास्त्र प्रहार गरेको इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमले जनाएका छन्। जोर्डनको सेनाका अनुसार उसको वायु प्रतिरक्षा प्रणालीले आफ्नो भूभागतर्फ प्रहार गरिएका १८ वटा ब्यालेस्टिक क्षेप्यास्त्रलाई बीचमै रोकेको थियो। अन्य दुई क्षेप्यास्त्र भने बस्ती नभएको क्षेत्रमा खसेका थिए।
घटनामा मानवीय क्षति भएको कुनै जानकारी प्राप्त नभएको जोर्डनको सेनाले जनाएको छ। अमेरिकाको निकट सहयोगी जोर्डनमा अमेरिकी सेना तैनाथ रहेकाले त्यहाँका सैन्य आधारहरू इरानको पटक–पटकको निशानामा पर्दै आएका छन्। अमेरिकी सेन्ट्रल कमान्डले भने घटनाबारे तत्काल कुनै जानकारी नरहेको जनाएको छ।
पछिल्लो सैन्य कारबाही राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले युद्ध अन्त्य गर्न अघि सारेको आर्थिक तथा सैन्य दबाबको दोहोरो रणनीतिअन्तर्गत भएको बताइएको छ। मंगलबार अमेरिकी प्रशासनले इरानको उड्डयन उद्योगका थप पक्षमाथि प्रतिबन्धसमेत लगाएको छ। प्रतिबन्धमा दुई दर्जनभन्दा बढी व्यावसायिक तथा निजी विमान कम्पनी र विदेशी कार्गो सेवा प्रदायकहरू परेका छन् ।
अमेरिका र इरानबीच होर्मुज जलडमरूमध्यमा नियन्त्रण कायम गर्ने प्रयास पनि जारी छ। युद्ध सुरु हुनुअघि विश्वको करिब पाँचौँ भाग तेल यही जलमार्ग हुँदै ओसारपसार हुने गरेको थियो। तनाव बढेसँगै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ऊर्जाको मूल्यसमेत बढेको छ। मंगलबार ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य केही समयका लागि प्रतिब्यारेल ९९.४६ अमेरिकी डलरसम्म पुगेको थियो।
यसअघि शनिबार पनि अमेरिकी सेनाले तीनवटा इरानी तेल ट्यांकर ध्वस्त पारेको थियो। त्यसक्रममा इरानी रिभोलुसनरी गाड्र्सले अमेरिकी विमानवाहक युद्धपोत र एक विध्वंसक युद्धपोतलाई ब्यालेस्टिक क्षेप्यास्त्रबाट आक्रमण गर्ने प्रयास गरेको अमेरिकी सेनाको दाबी थियो। त्यसपछि इरानले होर्मुज जलडमरूमध्य नजिकै नयाँ बहिष्करण क्षेत्र घोषणा गर्ने तयारी गरेको जनाएको छ।
