४ पुष,काठमाण्डौ।
विश्वका धेरै देशहरू अहिले ’नक्कली सूर्य’ बनाउनमा संलग्न छन्। यदि सबै योजना अनुसार भयो भने, भर्जिनियाले सन् २०३० को दशकको सुरुमा विश्वको पहिलो ग्रिड–स्केल आणविक फ्यूजन पावर प्लान्ट स्थापना गर्नेछ। यस प्लान्टले भविष्यको स्वच्छ ऊर्जाको उपयोग गरेर बिजुली उत्पादन गर्नेछ ।
स्टार्टअप कमनवेल्थ फ्युजन सिस्टम (सिएफएस) ले यो घोषणा गरेको हो। सिएफएस सबैभन्दा ठूलो र सबैभन्दा धेरै चर्चित आणविक सम्यन्त्र कम्पनीहरू मध्ये एक हो। यसले सुविधा निर्माणमा अरबौं डलर लगानी गर्नेछ।
सुरु भएपछि यो प्लान्ट ग्रिडसँग जोड्न सक्षम हुनेछ र ४ सय मेगावाट बिजुली उत्पादन गर्नेछ। कम्पनीका सिइओ बब ममगार्डका अनुसार लगभग १ लाख ५० हजार घरहरूलाई बिजुली दिन यो पर्याप्त हुनेछ ।
विश्वमा ग्रिड स्केलमा फ्युजन पावर उपलब्ध गराउने यो पहिलो पटक हुनेछ । भर्जिनियाका गभर्नर ग्लेन यङ्गकिनले यो घोषणालाई स्वागत गर्दै यसलाई भर्जिनिया र सम्पूर्ण विश्वका लागि ऐतिहासिक क्षण भनेका छन्।
यो प्लान्टले आणविक फ्युजनको व्यावसायीकरणको खोजीमा नयाँ चरणको प्रतिनिधित्व गर्नेछ। यो आणविक फ्युजनको माध्यमबाट हाम्रो सूर्य जस्ता अन्य ताराहरूले ऊर्जा पाउँछन्। तर यो अझै पनि सजिलो बाटो होइन ।
विश्वलाई जीवाश्म इन्धनलाई प्रतिस्थापन गर्न सक्ने स्वच्छ र प्रचुर मात्रामा ऊर्जा स्रोतको सख्त आवश्यकता छ। आणविक फ्युजनको प्रविधिले त्यसैको प्रतिज्ञा गर्छ। यसमा आणविक कणहरूबाट फ्यूजनको माध्यमबाट ऊर्जा उत्पादन गरिन्छ।
हाइड्रोजन प्रयोग गरिन्छ। यस प्रक्रियाका लागि टोकामाक भनिने डोनट आकारको मेसिन प्रयोग गरिन्छ। फ्यूजन ऊर्जा लगभग असीमित छ । यसले वातावरणलाई तताउँदैन र हाल प्रयोग गरिएको विखंडन प्रविधि जस्तै रेडियोधर्मी फोहोर छोड्दैन।
यद्यपि, यसलाई अनुसन्धान परियोजनाहरूबाट व्यावसायिक प्रयोगमा ल्याउनु अत्यन्त चुनौतीपूर्ण साबित भएको छ। सिएफएसले भनेको छ फ्युजनमा रातारात केही हुँदैन। सन् २०१८ मा एमआइटीबाट स्थापना भएको यो स्टार्टअपले अहिलेसम्म २ अर्ब डलरभन्दा बढी जुटाएको छ ।
उसले तीव्र गतिमा यसमा प्रगति गरिरहेको बताएको छ । सूर्यमा हुने फ्युजन प्रक्रियालाई पृथ्वीमा पुनः सिर्जना गरेर स्वच्छ र असीमित ऊर्जा उत्पादन गर्ने उद्देश्य न्युक्लियर फ्युजन इनर्जीले राख्दछ। यसको विकासमा अमेरिकासहित अन्य देशहरुले समेत काम गरिरहेका छन् ।
चीनले आफ्नो “नक्कली सूर्य“ भनिने इस्टर्न एक्सपेरिमेन्टल एडभान्स्ड सुपरकन्डक्टिङ टोकामाक मार्फत फ्युजन ऊर्जा अनुसन्धानमा महत्वपूर्ण प्रगति गरेको छ। यसले उच्च तापक्रममा प्लाज्मा नियन्त्रण गरेर ऊर्जा उत्पादन गर्ने प्रयास गरिरहेको छ।
यस्तै युरोपेली संघले फ्रान्समा निर्माणाधीन इन्टरनेसनल थर्मोन्यूक्लियर एक्सपेरिमेन्टल रिएक्टर परियोजनामा नेतृत्वदायी भूमिका खेलिरहेको छ। यो परियोजनामा विश्वका विभिन्न देशहरूको सहभागिता रहेको छ र यसले फ्युजन ऊर्जा उत्पादनको सम्भाव्यता परीक्षण गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
जापानले पनि आफ्नो जापानिज एक्सपेरिमेन्टल टोकामाक मार्फत फ्युजन ऊर्जा अनुसन्धानमा सक्रिय छ। यसले भविष्यमा फ्युजन रिएक्टरहरूको विकासका लागि आधारभूत डेटा प्रदान गर्ने उद्देश्य राखेको छ।
यस्तै दक्षिण कोरिया आफ्नो कोरियन सुपरकन्डक्टिङ टोकामाक एडभान्स्ड रिसर्च परियोजनामार्फत फ्युजन ऊर्जा अनुसन्धानमा संलग्न छ। यसले उच्च तापक्रममा प्लाज्मा स्थिरता र नियन्त्रणमा महत्वपूर्ण उपलब्धि हासिल गरेको छ।
रूसले पनि फ्युजन ऊर्जा अनुसन्धानमा लामो इतिहास बोकेको छ । मस्कोस्थित कुर्चातोभ इन्स्टिच्युटमा टोकामाक प्रविधिको विकासमा महत्वपूर्ण कार्यहरू भएका छन्।
