१३ चैत , काठमाण्डौ।
अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले हर्मुज जलयोजक पुनः खोल्ने समयसीमा अप्रिल ६ सम्म थपेका छन् जबकि इरानले १५–बुँदे अमेरिकी प्रस्तावलाई एकपक्षीय र अन्यायपूर्ण भन्दै अस्वीकार गरेको छ । तर, इरानले समायोजनको सम्भावनालाई भने खुला राखेको छ ।
यसले कूटनीति अझै एउटा सम्भावनाको रूपमा रहेको तर कार्यान्वयनको विवरणमा प्रवेश नगरी मस्यौदागत असहमतिमै अड्किएको संकेत गर्छ । सोही समयमा यस क्षेत्रमा थप अमेरिकी सैनिक परिचालन गरिएको रिपोर्टहरू आएका छन् । यद्यपि ट्रम्पले इरानी ऊर्जा पूर्वाधारहरूमा गरिने आक्रमणमा अस्थायी रोक लगाउने संकेत गरेका छन् ।
यस संयोजनले तनाव कम गर्नेतर्फ नभई, बलजफ्ती दबाब र अन्वेषणात्मक कूटनीति दुवै सँगसँगै लैजाने डुअल–ट्य्राक दृष्टिकोण झल्काउँछ । यसलाई तेहरानमा मनोवैज्ञानिक युद्ध र ट्रम्पको सम्भावित दोषारोपणको खेलको रूपमा पनि व्याख्या गरिएको छ ।
इरानले तेल अभिभ, हाइफा र अन्य इजरायली शहरहरूलाई लक्षित गर्दै क्लस्टर हतियारहरूको निरन्तर प्रयोगसहित धेरै चरणमा मिसाइल प्रहार गरेको छ । यता तेहरान र अन्य इरानी शहरहरूमा इजरायली हवाई हमलाहरू पनि जारी छन् ।
दुवै पक्ष कूटनीति भन्दा पनि युद्धमैदानको दबाबमार्फत समीकरण तय गर्न बढी इच्छुक रहेको यसले देखाउँछ । इजरायली सैन्य कारबाहीहरू भौगोलिक रूपमा पूर्वी इरानको नेशाबुरसम्म विस्तार भएका छन् । साथै, खोरासानका दुवै क्षेत्र मशहदमा बारम्बार आक्रमणहरू भएका छन् ।
यसरी लक्ष्यको दायरा फराकिलो बनाउनुले इरानको पूर्ण क्षेत्रीय गहिराइमा दबाब बढाउने र पूर्वाधारमा अधिकतम क्षति पुर्याउने जानाजानी प्रयासलाई संकेत गर्छ । इरानी रिपोर्टिङले अपरेसन ट्रु प्रमिस ४ अन्तर्गत ड्रोन र मिसाइल परिचालनलाई प्राथमिकता दिएको छ ।
आफ्नो निरन्तर आक्रामक क्षमता प्रदर्शन गर्नु र लामो समयसम्मका आक्रमणहरूले इरानको बदला लिने क्षमता कमजोर बनाएको छ भन्ने धारणालाई गलत साबित गर्नु यी आक्रमणहरूसँगै प्रवाह गरिएका राजनीतिक सन्देशहरूको उद्देश्य हो ।
इरानको आधिकारिक मिडियाले द्वन्द्व रोक्ने कुनै पनि सम्झौतामा युद्धको स्थायी अन्त्य, क्षतिको क्षतिपूर्ति र हर्मुज जलयोजकको सम्बन्धमा इरानको अडानको मान्यता समावेश हुनुपर्ने कुरामा जोड दिइरहेका छन् । तेहरानले युद्धको अन्त्यलाई क्षेत्रको रणनीतिक समीकरणको पुनःसंरचनाको रूपमा नहेरिरहेको यसले पुष्टि गर्छ ।
इरानले कुनै पनि समाधानमा लेबनन मोर्चालाई पनि समावेश गर्नुपर्ने कुरामा अडान लिइरहेको छ । यसले आफ्नो क्षेत्रीय सञ्जाललाई अलग हुन नदिने र युद्धपछिको कुनै पनि व्यवस्थामा एकीकृत स्वरूपलाई जोगाइराख्ने निरन्तर प्रयासलाई प्रतिबिम्बित गर्छ ।
इरानी मिडिया र अधिकारीहरूले अमेरिकी कूटनीतिक पहललाई धोका वा थप तनाव बढाउने बहानाको रूपमा चित्रण गरिरहेका छन् । तेहरानले वर्तमान प्रस्तावहरूलाई मात्र अस्वीकार गरिरहेको नभई कूटनीतिको विश्वसनीयतामाथि नै प्रश्न उठाइरहेको यसले देखाउँछ ।
एक हप्तामा दोस्रोपटक एक वरिष्ठ सैन्य अधिकारीले देशको सैन्य सिद्धान्त रक्षात्मकबाट आक्रामकमा परिवर्तन भएको संकेत गरेका छन् । यसले प्रतिरोधको रूपमा बलको सक्रिय प्रयोगतर्फको कदमलाई संकेत गर्दै एउटा महत्त्वपूर्ण अवधारणात्मक परिवर्तनलाई चिन्हित गर्छ ।
रिपोर्टहरूका अनुसार, इरानले हर्मुज जलयोजकमा समुद्री आवागमनलाई छनोटपूर्ण रूपमा नियन्त्रण गरिरहेको छ जसअनुसार केही शर्तहरूमा आवतजावत गर्न दिइएको छ भने अरूलाई रोकिएको छ । तेहरानले युद्धपछि स्थायी बनाउन चाहेको नियन्त्रित–पहुँच मोडलतर्फको संक्रमणलाई यसले बुझाउँछ ।
आर्थिक प्रभावहरू महत्त्वपूर्ण रहेका छन् । तेलको मूल्य बढ्नुका साथै हर्मुजबाट हुने प्रवाहमा कमी आएका कारण ढुवानीमा अवरोध जारी छ । यसले व्यापक रणनीतिक वातावरण निर्माण गर्न समुद्री दबाब कसरी प्रमुख हतियार बनेको छ भन्ने कुरालाई उजागर गरेको छ ।
इरानभित्र गिरफ्तारी, स्टारलिंक जस्ता सञ्चार पूर्वाधारमा प्रतिबन्ध र शासनका समर्थकहरूबीच विस्तारित परिचालनका थप रिपोर्टहरू आएका छन् । यसले आन्तरिक सुरक्षा कडाइ र सम्भावित लामो द्वन्द्वको तयारीलाई संकेत गर्छ । इरानी बहसहरू रणनीतिक टापु वा तटीय क्षेत्रहरूलाई लक्षित गरी हुन सक्ने अमेरिकी स्थल कारबाहीको सम्भावनामा बढ्दो रूपमा केन्द्रित भएका छन् ।
यसले वाशिङटनले समुद्री मार्गहरूमा इरानको नियन्त्रणलाई प्रत्यक्ष रूपमा कमजोर पार्ने प्रयास गर्न सक्छ भन्ने चिन्ता झल्काउँछ । साथै, त्यस्ता कुनै पनि कारबाहीले खाडी राष्ट्रहरू, विशेषगरी बहराइन र यूएईविरुद्ध, अभूतपूर्व तनाव निम्त्याउने इरानी सन्देशहरूले चेतावनी दिएका छन् ।
केही सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले त खाडी मुलुकको सहयोगमा इरानी भूमिमा अमेरिकी कब्जा भएमा बदलामा ती देशका क्षेत्रहरू कब्जा गर्ने विचार इरानले गर्न सक्ने समेत संकेत गरेका छन् । इरानी भाष्यहरूले युद्धक्षेत्रको अवधारणालाई खाडी देशहरूका डिजिटल र प्राविधिक पूर्वाधारहरूमा पनि विस्तार गरेका छन्, विशेषगरी ती पूर्वाधार जुन अमेरिकी प्रणालीहरूसँग जोडिएका छन् ।
यसले आर्थिक र प्राविधिक केन्द्रहरूलाई लक्षित गर्ने र सम्भावित क्षितिजीय विस्तारतर्फको कदमलाई संकेत गर्छ । क्षेत्रीय मोर्चामा दक्षिण लेबननमा लडाइँ जारी रह्यो जहाँ इजरायली सेनाले आफ्नो उपस्थिति बढाउँदै लगेको छ भने हिजबुल्लाहले मुकाबिला जारी राखेको छ ।
इरानी स्रोतहरूले हिजबुल्लाहद्वारा दर्जनौं इजरायली ट्यांकहरू ध्वस्त पारेको दाबी गरेका छन् । यसले शत्रुको योजनालाई जटिल बनाउन बहु–मोर्चा वातावरण कायम राख्ने इरानको रणनीतिलाई बल पुर्याउँछ । चीन र युरोपेली राष्ट्रहरू लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय पक्षहरूले कूटनीति नवीकरण गर्न आह्वान गर्दै युद्धपछिको समुद्री सुरक्षा व्यवस्थाको तयारी पनि गरिरहेका छन् ।
यसले बाह्य शक्तिहरू युद्ध अन्त्य गर्न मात्र नभई युद्धका परिणामहरू व्यवस्थापन गर्न पनि केन्द्रित भइरहेको संकेत गर्छ । सोही समयमा, गुप्तचर वा प्राविधिक माध्यमबाट इरानलाई समर्थन गर्न रुसको सम्भावित संलग्नताको रिपोर्टहरू आएका छन् जसले युरोपेली देशहरूमा चिन्ता बढाएको छ । यसले द्वन्द्व अझ व्यापक भूराजनीतिक प्रतिद्वन्द्वीहरूसँग जेलिँदै गएको संकेत गर्छ ।
समग्रमा, २७औं दिनले एउटा यस्तो चरणलाई झल्काउँछ जहाँ दुवै पक्ष सैन्य दबाब कायम राख्दै आ–आफ्नो राजनीतिक स्थिति सुदृढ गरिरहेका छन् । विशेषगरी, अमेरिकाले स्थल सेना परिचालन गरेर वा इरानको ऊर्जा पूर्वाधारलाई लक्षित गरेर तनाव बढाउन खोज्यो भने उससँग अझै धेरै विकल्पहरू बाँकी रहेको इरानले संकेत दिइरहेको छ ।
ट्रम्पले युद्ध अन्त्यका लागि इरानसँग वार्ता भइरहेको दाबी गरे पनि मध्यपूर्वका दुई कट्टर शत्रु इरान र इजरायलबिच हानाहान जारी छ । सोही कारण ट्रम्पको भनाइप्रति विभिन्न अड्कलबाजी भइरहेको छ । अमेरिकाले यसअघि पनि सैन्य हमलाका लागि वार्तालाई आवरण बनाएको उदाहरण छ ।
यसबिच अमेरिकाले हजारौँ सैनिक मध्यपूर्वमा पठाइरहेको खबर पनि आएको छ । तर इजरायलमा केही मानिस वार्ताको चर्चा गर्नु अमेरिकाका राष्ट्रपति ट्रम्प युद्धबाट बाहिर निस्कने बाटो खोजिरहेको संकेत भएको ठान्छन् । यस्तै इजरायल र यसको शक्तिशाली सहयोगी अमेरिकाका लक्ष्य पनि अब अलग हुन थालेको संकेत पनि पाइएको छ ।
इजरायलका पूर्वसैन्य गुप्तचर अधिकारी तथा तेल अभिभ विश्वविद्यालयको प्यालेस्टिनी अध्ययन केन्द्रका प्रमुख माइकल मिलस्टाइनका अनुसार प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहु कुनै सम्झौता चाहँदैनन् । बीबीसीसँग उनी भन्छन्, ‘ट्रम्प र नेतन्याहुको अडानबिच एक प्रकारको द्वन्द्व छ।’
उनी थप्छन्, ‘नेतन्याहु युद्ध जारी राख्न चाहन्छन्। उनले यो युद्धले इजरायलका सबै ठुला खतरा समाप्त पार्ने र सायद इरानमा शासन परिवर्तनका लागि पनि परिस्थिति निर्माण गर्ने वाचा गरेका थिए। तर अब उनका आशा र वास्तविकताबिच भिन्नता देखिएको छ।’
उनका भनाइमा ‘यदि ट्रम्प साँच्चै यो युद्धबाट बाहिर निस्कने बाटो खोजिरहेका छन् भने इजरायलका प्रधानमन्त्री कठिन परिस्थितिमा पर्न सक्छन्।’ मिलस्टाइन अगाडि भन्छन्, ‘यो एक प्रकारको ’क्याच–२२’ अवस्था हो। यदि वार्ता भयो भने उनले युद्ध जारी राख्न सक्ने छैनन् र डोनाल्ड ट्रम्पलाई भन्न पनि सक्दैनन् कि म तिमीबिना पनि युद्ध जारी राख्छु। उनलाई थाहा छ– मैले यसलाई स्वीकार गर्नुपर्नेछ।’
तर नेतन्याहु धेरै नाजुक सन्तुलन कायम राख्न खोजिरहेका छन्, किनकि उनले इजरायली जनतालाई आश्वासन दिएका थिए– यो युद्धले इरान र यस क्षेत्रमा उसका सहयोगीले उत्पन्न गरेको तत्कालको खतरा समाप्त पार्नेछ । युद्धको यस चरणमा उनलाई इजरायली मतदाता र आफ्ना सहयोगीलाई स्वीकार हुने कुनै सम्झौता बनाउन सजिलो छैन। यसको मानक अब निकै उच्च भइसकेको छ ।
लिकुड पार्टीका सांसद डान इलुज भन्छन्, ‘इजरायली जनता युद्धको अन्त्य चाहन्छन्, तर हामीलाई लाग्छ– सही अन्त्य तब मात्र हुनेछ जब हामी यो शासनलाई हराउनेछौँ, नकि यसलाई यत्तिकै छाडिदिऊँ र यसले हामीलाई बारम्बार सताइरहोस्।’ उनी थप्छन्, ‘हामीले पहिले पनि रोकथामको नीति अपनाइसकेका छौँ; हामीले हमाससँग पनि त्यस्तै ग¥यौँ। र, हामीले अक्टोबर ७ मा परिणाम देख्यौँ। त्यसैले हामी इरानसँग पनि त्यस्तै होस् भन्ने चाहँदैनौँ।’
सोमबार अमेरिकाका राष्ट्रपति ट्रम्पसँग कुरा गरेपछि नेतन्याहुले इजरायलले इरान र लेबनन दुवैविरुद्ध आक्रमण जारी राख्ने र जुनसुकै हालतमा आफ्नो महत्त्वपूर्ण हितको रक्षा गर्ने अडान राखे । इजरायलका रक्षामन्त्री इजरायल काट्जले मंगलबार इजरायली सेनाले लेबननको लिटानी नदीको दक्षिणमा रहेको ठुलो क्षेत्रमा सुरक्षा क्षेत्र बनाउने घोषणा गरे ।
अनि इरानको समर्थन पाएको हेजबुल्लाहको आक्रमणबाट इजरायली समुदाय सुरक्षित नभएसम्म स्थानीयलाई फर्किन अनुमति नदिइने बताए । इरानसँग युद्ध अन्त्य गर्ने सम्झौता भएको अवस्थामा पनि इजरायलले हुजबुल्लाहविरुद्ध सैन्य हमला जारी राख्न सक्ने ठानिएको छ ।
तेल अभिभस्थित राष्ट्रिय सुरक्षा अध्ययन संस्थानका इरान विश्लेषक ड्यानी सिट्रिनोभिच भन्छन्, ‘दुई पक्षका अडान र अपेक्षाबिच ठुलो भिन्नता भएकाले इरानसँग सम्झौता हुने सम्भावना न्यून छ।’ उनी थप्छन्, ‘इरानको दृष्टिकोणबाट ऊ हारिरहेका छैन, बरु जितिरहेको छ, त्यसैले ऊ क्षतिपूर्ति र ग्यारेन्टी माग गर्नेछ। अर्कातर्फ ट्रम्पलाई लागिरहेको छ– इरानले अमेरिकाका सबै सर्त स्वीकार गर्नेछ।’
उनका भनाइमा ‘सम्झौतामा पुग्न ट्रम्प र नेतन्याहुले कि त इरानको शासन परिवर्तन गर्नुपर्नेछ कि आफ्ना सर्त खुकुलो पार्नुपर्नेछ।’ सिट्रिनोभिच भन्छन्, ‘यो (इरानी) शासन सजिलै झुक्नेवाला छैन; उसले अमेरिकालाई त्यो कुरा दिने छैन, जुन युद्धअघि दिएन। अन्तर्राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको महत्त्वपूर्ण कडी र विश्वको सबैभन्दा व्यस्त तेल मार्गमध्ये एक होर्मुज स्ट्रेट उसको नियन्त्रणमा छ। हाल इरानले यसलाई बन्द गरेको छ, त्यसैले उसले वार्ताका निम्ति आफ्नो महत्त्व बढिरहेको महसुस गरेको छ।’
ट्रम्पले गत आइतबार बिहान ‘यदि इरानले ४८ घण्टाभित्र स्ट्रेट अफ होर्मुज खोलेन भने अमेरिकाले इरानका पावर प्लान्टमा आक्रमण गरी ध्वस्त पार्ने’ चेतावनी दिए । तर इरानले आक्रमण गरिए मध्यपूर्वमा रहेका अमेरिका सम्बद्ध ऊर्जा आधारहरूमा हमला गरिने चेतावनी दिएपछि ट्रम्प उक्त अल्टिमेटम फिर्ता लिन बाध्य भए । जसले इरानको आत्मबल अझ बढायो ।
विश्लेषकहरू भन्छन्, ‘नयाँ वार्ताका लागि तयारीको संकेत दिएर ट्रम्पलाई धेरै नोक्सान हुनेवाला छैन।’ ट्रम्पको उद्देश्य ऊर्जा बजार शान्त पार्नु, इरानको नेतृत्वभित्र विभाजन सिर्जना गर्नु वा नयाँ सैन्य आक्रमणका लागि समय निकाल्नु हुन सक्छ। एक जानकार भन्छन्, ‘यदि अमेरिकाले शुक्रबार अचानक इरानविरुद्ध नयाँ सैन्य हमला थाल्यो भने अचम्म नमाने हुन्छ।’
यो युद्ध अब कि आत्मसमर्पण गर्ने कि अझ चर्को बन्ने देखिन्छ। किनिक हाल कुनै पनि पक्ष त्यति कमजोर छैनन् कि आफ्नो शत्रुको सर्तमा सम्झौता गरून्। यसैबीच डोनाल्ड ट्रम्पले एउटा टेलिभिजन अन्तर्वार्तामा इरानका नयाँ सर्वोच्च नेता आयतुल्ला जुनियर (मोज्तबा खामेनी)बारे विवादास्पद दाबी गरेका छन् ।
फक्स न्यूजमा प्रसारित अन्तर्वार्ताका क्रममा प्रस्तोता जेसी वाटर्सले ‘के सीआईएले तपाईँलाई आयातोल्लाह जुनियर समलिङ्गी भएको बताएको हो ?’ भनेर सोधेका थिए । यसको जवाफमा ट्रम्पले भने, ‘उनीहरूले त्यस्तो भनेका थिए, तर त्यो केवल उनीहरूले मात्र भनेका हुन कि होइन, म निश्चित छैन । धेरै मानिसहरूले पनि त्यही कुरा भनिरहेका छन् ।’
उनले यस दाबीलाई समर्थन गर्ने कुनै प्रमाण भने प्रस्तुत गरेनन् । इरानमा समलिङ्गी सम्बन्ध गैरकानुनी मानिन्छ । इस्लामिक कानुन (शरिया)अन्तर्गत यस्ता सम्बन्धलाई इस्लामिक मूल्यविपरीत मानिन्छ र दण्डनीय अपराधको रूपमा लिइन्छ ।
न्यूयोर्क पोष्टले यस अघि पनि ट्रम्पलाई यस विषयमा जानकारी दिइएको उल्लेख गरेको थियो । ट्रम्पले यसअघि अमेरिकी आक्रमणपछि इरानका नयाँ सर्वोच्च नेता जीवित नै छन् कि छैनन् भन्नेबारे पनि शङ्का व्यक्त गरेका थिए ।
