८ साउन , काठमाण्डौ ।
मध्यपूर्वमा फेरि तनाव चुलिएको छ । यमनका हुथी विद्रोहीहरूले लाल सागरमा जहाजहरूलाई निशाना बनाएको दाबी गरेपछि विश्व व्यापार, तेल आपूर्ति र क्षेत्रीय सुरक्षामाथि नयाँ संकट उत्पन्न भएको छ । अमेरिकाले लगातार इरानमाथि हवाई आक्रमण गरिरहेको बेला हुथीको यो कदमले युद्धको दायरा अझ फैलिन सक्ने चिन्ता बढाएको छ ।
यदि लाल सागर र होर्मुज जलडमरूमध्य दुवै प्रभावित भए भने यसको असर विश्व अर्थतन्त्रदेखि दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्यसम्म पर्न सक्छ । यमनका इरान समर्थित हुथी विद्रोहीहरूले लाल सागरमा अन्तर्राष्ट्रिय जलमार्ग हुँदै आवतजावत गर्ने जहाजहरूलाई लक्षित गर्दै नयाँ आक्रमण सुरु गरेको दाबी गरेका छन् ।
हुथी समूहका अनुसार उनीहरूले बाब–अल–मन्देब जलडमरूमध्य नजिक पुगेका धेरै जहाजलाई चेतावनी दिएपछि कम्तीमा १० वटा जहाज आफ्नो गन्तव्य परिवर्तन गर्न बाध्य भएका छन् । यसै सातामात्र दुईवटा साउदी जहाजमा मिसाइल प्रहार भएको दाबी पनि गरिएको छ ।
बाब–अल–मन्देब जलडमरूमध्य विश्वकै सबैभन्दा महत्वपूर्ण समुद्री व्यापार मार्गमध्ये एक हो । यही मार्ग हुँदै युरोप, एसिया र अफ्रिकाबीच ठूलो मात्रामा तेल, ग्यास, खाद्यान्न तथा अन्य व्यापारिक सामान ओसारपसार हुने गर्छ । यदि यो मार्ग लामो समयसम्म अवरुद्ध भयो भने विश्वव्यापी आपूर्ति प्रणालीमा ठूलो असर पर्न सक्ने विज्ञहरूको चेतावनी छ ।
यता अमेरिकाले पनि इरानविरुद्ध आफ्नो सैन्य अभियानलाई निरन्तरता दिएको छ । अमेरिकी सेनाको सेन्ट्रल कमाण्ड अर्थात् सेन्टकमले लगातार १३ रातसम्म इरानका विभिन्न सैन्य संरचनामाथि हवाई आक्रमण गरेको जनाएको छ । अमेरिकाका अनुसार यी आक्रमण इरानी सैन्य कमाण्ड सेन्टर, ड्रोन भण्डारण स्थल, सञ्चार सञ्जाल, तटीय निगरानी केन्द्र तथा समुद्री क्षमतालाई कमजोर पार्ने उद्देश्यले गरिएको हो ।
वाशिङ्टनले इरानले होर्मुज जलडमरूमध्य हुँदै हुने अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री यातायातलाई जोखिममा पारेको आरोप लगाउँदै आएको छ । अमेरिका र इरानबीचको यही तनावका बीच हुथी विद्रोहीको सक्रियताले परिस्थिति अझ जटिल बनाएको विश्लेषण गरिएको छ ।
हुथी विद्रोहीहरू सन् २०१४ मा यमनको राजधानी सानालाई नियन्त्रणमा लिएपछि शक्तिशाली बनेका थिए । त्यसको एक वर्षपछि साउदी अरेबियाको नेतृत्वमा गठबन्धन सेनाले यमनमा सैन्य हस्तक्षेप गरेको थियो । तर वर्षौंको युद्धपछि पनि हुथी समूह कमजोर भएन, बरु अहिले उनीहरूले यमनका अधिकांश जनघनत्व भएका क्षेत्र नियन्त्रणमा राखेका छन्।
सन् २०२३ देखि २०२५ सम्म हुथीहरूले गाजामा रहेका प्यालेस्टिनीहरूको समर्थनमा भन्दै इजरायलसँग सम्बन्धित जहाजहरूलाई लाल सागरमा निशाना बनाएका थिए । त्यस क्रममा अमेरिकी र बेलायती युद्धपोतहरूमाथि पनि मिसाइल तथा ड्रोन आक्रमण भएका थिए ।
युद्धका कारण धेरै अन्तर्राष्ट्रिय जहाजहरूले लाल सागरको मार्ग छाडेर अफ्रिकाको दक्षिणी किनार हुँदै लामो समुद्री यात्रा गर्नुपरेको थियो । यसले ढुवानी खर्च उल्लेखनीय रूपमा बढाएको थियो । अहिले फेरि उस्तै अवस्था दोहोरिने संकेत देखिएको छ । यसैबीच अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले हुथी विद्रोहीलाई नियन्त्रणमा लिने प्रतिबद्धता दोहोर्याएका छन्।
तर विगतका अनुभव हेर्दा केवल सैन्य कारबाहीले मात्रै समस्या समाधान हुने सम्भावना कम रहेको विश्लेषकहरूको भनाइ छ । मध्यपूर्वको समग्र अवस्थालाई हेर्दा केही क्षेत्रमा भने विगतको तुलनामा सुधार देखिएको छ । इराक र सिरियामा लामो गृहयुद्धपछि अहिले तुलनात्मक रूपमा शान्ति कायम भएको छ ।
गाजामा युद्धविराम कायम रहे पनि बेलाबेलामा हवाई आक्रमण भइरहेका छन् भने कब्जामा रहेको वेस्ट बैंक क्षेत्रमा इजरायली बस्ती विस्तारलाई लिएर विवाद जारी छ । लेबनानमा इजरायल र हेजबुल्लाहबीचको प्रत्यक्ष युद्ध पनि अहिले रोकिएको अवस्थामा छ ।
तर अहिले सबैभन्दा ठूलो चिन्ता भने फारसी खाडी र अरब प्रायद्वीपमा केन्द्रित भएको छ ।इरानले होर्मुज जलडमरूमध्यमा आफ्नो प्रभाव कायम राखेपछि विश्वको ठूलो परिमाणमा हुने तेल र ग्यास आपूर्ति प्रभावित भइरहेको छ । यदि हुथीहरूको गतिविधिका कारण बाब–अल–मन्देब जलडमरूमध्य पनि लामो समय अवरुद्ध भयो भने विश्व व्यापारमा दोहोरो दबाब पर्ने निश्चित देखिएको छ ।
लाल सागर र बाब–अल–मन्देब जलडमरूमध्य विश्वकै सबैभन्दा महत्वपूर्ण सामुद्रिक व्यापारिक मार्गमध्ये एक हुन्। बाब–अल–मन्देबको अर्थ अरबी भाषामा “आँसुको ढोका“ यो जलडमरूमध्यले लाल सागरलाई अदनको खाडी र हिन्द महासागरसँग जोड्छ। यसको उत्तरतर्फ स्वेज नहर हुँदै भूमध्यसागर पुगिन्छ, जसले युरोप र एसियाबीचको समुद्री व्यापारलाई छोटो र सस्तो बनाएको छ।
बाब–अल–मन्देब जलडमरूमध्य एकातर्फ यमन र अर्कोतर्फ जिबुटी तथा इरिट्रिया बीच अवस्थित छ। यसमार्फत जहाजहरू एसिया, मध्यपूर्व, अफ्रिका र युरोपबीच आवतजावत गर्छन्। यो मार्गबाट विश्वको करिब १०–१२ प्रतिशत समुद्री व्यापार र ८–१० प्रतिशत तेल तथा तरलीकृत प्राकृतिक ग्यास ढुवानी हुने विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनहरूले देखाएका छन्।
यदि यो मार्ग अवरुद्ध भयो भने जहाजहरूले अफ्रिकाको दक्षिणी टुप्पो ‘केप अफ गुड होप’ हुँदै लामो दूरी पार गर्नुपर्ने हुन्छ, जसले समय र ढुवानी लागत दुवै बढाउँछ। यो जलडमरूमध्य कुनै एक देशको नियन्त्रणमा छैन। अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री कानुनअनुसार यो अन्तर्राष्ट्रिय जलमार्ग हो, जहाँ सबै देशका जहाजलाई आवतजावत गर्ने अधिकार छ।
तर यसको दुवैतर्फ रहेका तटीय क्षेत्रहरू यमन, जिबुटी र इरिट्रियाको नियन्त्रणमा छन्। यमनमा जारी गृहयुद्धका कारण पश्चिमी तटीय क्षेत्रका केही भागमा हुथी विद्रोहीहरूको प्रभाव छ। यही कारण उनीहरूले लाल सागर हुँदै चल्ने जहाजहरूलाई लक्षित गर्न सक्ने अवस्था बनेको हो।
हुथी (अन्सार अल्लाह) यमनको शिया जायदी समुदायबाट उदाएको सशस्त्र विद्रोही समूह हो। सन् २०१४ मा उनीहरूले राजधानी सानासहित यमनका ठूलो भूभाग आफ्नो नियन्त्रणमा लिएका थिए। उनीहरूलाई इरानको राजनीतिक, आर्थिक र सैन्य सहयोग रहेको आरोप अमेरिका र उसका सहयोगीहरूले लगाउँदै आएका छन्, यद्यपि इरानले प्रत्यक्ष नियन्त्रणको आरोप अस्वीकार गर्छ।
हुथीसँग हजारौं लडाकु, ब्यालिस्टिक मिसाइल, क्रुज मिसाइल, समुद्री ड्रोन, आत्मघाती ड्रोन तथा जहाजविरोधी क्षेप्यास्त्र रहेको विश्वास गरिन्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा उनीहरूले साउदी अरेबिया, संयुक्त अरब इमिरेट्स र लाल सागरमा चल्ने व्यापारिक जहाजमाथि पटक–पटक आक्रमण गरेर आफ्नो सैन्य क्षमता प्रदर्शन गरेका छन्।
अमेरिकाको मुख्य उद्देश्य लाल सागर र बाब–अल–मन्देब जलमार्गलाई सुरक्षित राख्नु हो। यस मार्गमा अवरोध आए विश्व व्यापार, ऊर्जा आपूर्ति र अमेरिकी तथा उसका साझेदार मुलुकहरूको आर्थिक हित प्रभावित हुन्छ। साथै, अमेरिका इजरायलको प्रमुख सुरक्षा साझेदार भएकाले गाजा युद्धपछि इजरायलसँग सम्बन्धित वा पश्चिमी देशका जहाजमाथि हुथीले गरेका आक्रमणलाई रोक्न सैन्य कारबाही गरिरहेको छ।
यसका अतिरिक्त, अमेरिकाले इरान समर्थित सशस्त्र समूहहरूको प्रभाव विस्तार रोक्न पनि हुथीविरुद्ध कदम चालेको बताउँदै आएको छ। अमेरिकी नेतृत्वको नौसैनिक गठबन्धनले लाल सागरमा गस्ती बढाएको छ भने हुथीका मिसाइल प्रक्षेपण केन्द्र, ड्रोन भण्डारण स्थल र सैन्य संरचनामाथि हवाई आक्रमणसमेत गर्दै आएको छ।
लाल सागर र बाब–अल–मन्देब जलडमरूमध्यको सुरक्षा केवल मध्यपूर्वको मात्र नभई विश्व अर्थतन्त्रसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो। यही कारण यो क्षेत्रमा हुने कुनै पनि तनावले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, तेलको मूल्य, आपूर्ति शृंखला र विश्व अर्थतन्त्रमा व्यापक प्रभाव पार्न सक्छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार यसको प्रत्यक्ष असर अन्तर्राष्ट्रिय ढुवानी खर्च, इन्धनको मूल्य, खाद्यान्न तथा मलको आपूर्तिमा पर्न सक्छ । अन्ततः यसको प्रभाव विश्वभरका उपभोक्तासम्म पुग्नेछ । यसैबीच अमेरिकाले साउदी अरेबियाको नागरिक प्रयोजनका लागि आणविक ऊर्जा कार्यक्रम विकास गर्न सहयोग गर्ने सम्झौता पनि अघि बढाएको छ ।
यद्यपि यो कार्यक्रम शान्तिपूर्ण उद्देश्यका लागि भएको दाबी गरिएको छ, तर यसले भविष्यमा मध्यपूर्वमा आणविक हतियारको प्रतिस्पर्धा सुरु हुन सक्ने चिन्ता पनि बढाएको छ । विश्लेषकहरूका अनुसार यदि साउदी अरेबियाले आणविक क्षमता विस्तार ग¥यो भने टर्कीए र इजिप्टजस्ता देशहरूले पनि आफ्नो आणविक कार्यक्रम तीव्र बनाउन सक्छन् ।
युद्ध, आर्थिक दबाब, ऊर्जा संकट र आणविक प्रतिस्पर्धाको सम्भावना—यी सबै घटनाले मध्यपूर्व फेरि दीर्घकालीन अस्थिरतातर्फ धकेलिन सक्ने संकेत देखिएको छ । विशेषज्ञहरूको भनाइमा अमेरिका र इरानबीच स्थायी कूटनीतिक सहमति नहुँदासम्म यो तनाव कम हुने सम्भावना निकै कम छ । त्यसैले अहिले विश्वको ध्यान मध्यपूर्वतर्फ केन्द्रित भएको छ ।
मध्यपूर्वको पछिल्लो घटनाक्रम केवल क्षेत्रीय सुरक्षा मात्रै होइन, विश्व अर्थतन्त्र, ऊर्जा बजार र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारसँग पनि प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ । अमेरिका, इरान र हुथी विद्रोहीबीचको तनाव अझ बढेमा त्यसको असर विश्वभर महसुस हुन सक्छ । अब यो संकट वार्ताबाट समाधान हुन्छ कि अझ ठूलो युद्धमा रूपान्तरण हुन्छ, त्यसतर्फ सम्पूर्ण विश्वको नजर रहेको छ ।
