२७ कार्तिक , काठमाण्डौ ।
आस्था, श्रद्धा र भक्तिको पर्व छठ आजदेखि सुरु हुँदैछ । चार दिनसम्म मनाइने यस पर्वको पहिलो दिन आज नुहाइधुवाइ अर्थात् शुद्ध हुने विधिबाट प्रारम्भ हुन्छ । शनिबार खरना मनाइनेछ । यस दिनदेखि व्रतालुले औपचारिक रूपमा व्रत सुरु गर्नेछन् । त्यस्तै, आइतबार (२९ गते) अस्ताउँदो सूर्यलाई अघ्र्य अर्पण गरिनेछ भने सोमबार उदाउँदो सूर्यलाई अघ्र्य दिएपछि पारण गरी पर्व समापन हुनेछ ।
सन्तान प्राप्ति, रोग निदान र पारिवारिक कल्याणका लागि मनाइने छठ पर्वलाई अहिंसाप्रति मानवको रुचि बढाउने र सबै जीवप्रति सहानुभूति राख्न अभिप्रेरित गर्ने पर्वको रुपमा लिइन्छ। अहिले वीरगञ्ज, जनकपुर, विराटनगरसहित तराई–मधेस र काठमाडौंमा समेत छठको रौनक सुरु भएको छ ।
कात्तिक शुक्लपक्षको चौथी तिथिका दिनबाट छठपर्व विधिवत रूपमा आरम्भ हुन्छ। नियम, निष्ठा र विधिपूर्वक मनाइने साझा संस्कृतिका रुपमा रहेको छठमा आवश्यक पर्ने सामग्रीको जोहो र किनमेल गर्न सर्वसाधारण व्यस्त देखिएका छन्। बाँसका डाला, नाङ्लो, ढकिया, कनसुप्ती, माटोका सामग्रीलगायत छठ पर्वमा आवश्यक नरिवल र सक्खर किनमेल गर्न स्थानीय व्यस्त छन।
मुख्यतः सन्तान प्राप्ति, रोग निदान र पारिवारिक कल्याणका लागि मनाइने छठ पर्वलाई भव्यता प्रदान गर्न ग्रामीणस्तरमा रहेका पोखरी, इनार, तालतलैयालगायत जलाशयलाई सजाउने कार्यसमेत तीब्र बनेको छ। पर्साको मुख्य आर्यनको केन्द्रमा रहेको घडीअर्वा पोखरी, रानीघाट र मुडी छठ को लागी दुलहीझैँ सिङ्गार्न सुरु गरिएको छ।
यस्तै जनकपुरमा ताल र पोखरीहरुमा पनि सजावटको काम तीव्र रुपमा भइरहेको छ । यस्तै विराटनगरको सिंघिया, केसलिया खोला तथा स्थानीय नहरमा पनि छठको घाटको निर्माणको काम जारी राखिएको छ । उता काठमाडौंमा पशुपति क्षेत्रस्थित गुह्येश्वरी मन्दिरमुनिको बागमती किनारमा आकर्षक रुपमा छठ घाट निर्माण थालिएको छ ।
गुह्येश्वरीबाट गौरीघाटसम्म आकर्षक रुपमा सजाएर छठ घाट अर्थात् पूजास्थल निर्माण भइरहेको छ । यस क्षेत्रमा ६०० वटा छठ घाट अर्थात् पूजा स्थल निर्माण सुरु गरिएको गुह्येश्वरी गौरीघाट छठ पूजा समितिले जनाएको छ ।यसैगरी कमलपोखरी, नागपोखरीलगायत स्थानमा पनि छठ मनाउन छठ घाट निर्माण भइरहेको छ ।
अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अघ्र्य दिएर छठ मनाइन्छ । चार दिनसम्म मनाइने सम्पूर्ण शक्तिको स्रोत सूर्यको उपासनाको छठ पर्वको पहिलो दिन नुहाएर चोखो भई खाने, दोस्रो दिन खरना, तेस्रो दिन अस्ताउँदो र चौथो दिन उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ दिएपछि विधिवत रुपमा छठ पर्व समापन हुने गर्दछ।
छठ अवधिभरि माछा, मासु, लसुन, प्याज, कोदो, मसुरो, उसिनेको चामललगायतका खाद्य वस्तु अनिर्वाय रुपमा बार्ने चलन रही आएको छ। छठको विधि भने कोजाग्रत पूर्णिमाको भोलिपल्ट अर्थात् कार्तिक कृष्ण प्रतिपदादेखि नै सुरु हुने बताइन्छ । कार्तिक शुक्ल पञ्चमीका दिन बर्तालुले सखर, घिउलगायत शुद्ध खाद्य पदार्थबाट बनेको खरना खान्छन् ।
यसलाई पनि छठको एउटा विधिका रुपमा लिइन्छ । बर्तालुले छठको मुख्य दिन कार्तिक शुक्ल षष्ठीका दिन बेलुकी अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्ध्य दिन्छन् । कृषि प्रधान देशमा यो पर्व कृषि सामग्रीसँग पनि जोडिएको छ । अन्न बाली उत्पादन भएर किसानको घरमा भित्रिने यो समय देवतालाई ती अन्न चढाउने अवसरका रुपमा समेत उपयोग गरिँदै आएको छ ।
मिथिलान्चलको महान पर्व छठ पछिल्लो समय काठमाडौँलगायत पहाडी जिल्लामासमेत धुमधामका साथ मनाउन थालिएको छ । अग्नि पुराणमा पनि षष्ठी व्रतको प्रसंग उल्लेख छ । १४ वर्षको वनवास र एक वर्षको अज्ञातवास बसेको बेला कुन्ती, द्रौपदीसहित पाण्डवले यो व्रत गरेको वर्णन महाभारतमा पाइन्छ ।
त्रेता युगमा राजा दशरथकी रानी कौशल्याले पनि यो व्रत गरेको धार्मिक ग्रन्थहरुमा उल्लेख गरेको पाइन्छ । कात्तिक महिनामा मनाइने छठलाई ठूलो छठ भनिन्छ भने चैतको षष्ठी तिथिमा पनि केही ठाउँमा यो पर्व मनाइन्छ । विगतमा छठ पर्व कुनै एक समुदायले मनाउँदै आएपनि आजको दिनसम्म आइपुग्दा विभिन्न जातजाति, भाषाभाषीहरुले वृहत रुपमा मनाउँदै आइरहेकोले छठ पर्व राष्ट्रिय पर्वको रुपमा विकास हँुदै गएको छ ।
छठ पर्व नेपाल र भारतका उत्तरीय क्षेत्रमा विभिन्न जातजाति तथा भाषाभाषीहरुले मनाउने एक महत्वपूर्ण पर्व हो । यो पर्वमा षष्ठी भगवतीको पूजा–अर्चना गरी पुत्र, पति र परिवारको कल्याणको कामना गर्ने गरिन्छ ।संस्कृतिविद् शितल महतोका अनुसार तिहार सकिएको छैटौँ दिन श्रद्धा र विश्वासका साथ सूर्यदेव तथा छठी माताको पूजा गर्ने परम्परा छ ।
उनले कार्तिक शुक्ल चतुर्थीदेखि सुरु हुने छठ पर्व चार दिनसम्म मनाइने बताए । पहिलो दिनलाई नहानखान भनिन्छ । यस दिन व्रतालुले नजिकैको नदी, तलाउ, पोखरी वा अन्य जलाशयमा स्नान गरी शुद्ध आचरणसहित पर्वको सुरुवात गर्ने परम्परा रहेको उनले बताए । संस्कृतिविद् महतोले पछिल्लो समय छठ पर्व सीमित भूगोल र समुदायमा मात्र नभई विश्वव्यापी रूपमा विस्तार हुँदै गएको बताए ।
उनका अनुसार छठप्रतिको आस्था, श्रद्धा र विश्वासका कारण यसको लोकप्रियता बढ्दै गएको छ । छठ पर्वमा शुद्धता, संयम, आस्था र पारिवारिक सहभागितालाई विशेष महत्व दिइन्छ । कठिन निर्जल व्रतका बाबजुद श्रद्धालुले भक्तिपूर्वक मनाउने यस पर्वले धार्मिक तथा सांस्कृतिक एकताको सन्देशसमेत दिने गरेको छ ।
