९ जेठ , काठमाण्डौ ।
औद्योगिक क्रान्ति र मानवीय लापरबाहीका कारण तीव्र रूपमा भइरहेको जलवायु परिवर्तनले यतिबेला विश्वभर एउटा यस्तो अदृश्य, सर्वव्यापी र निकै घातक संकट निम्त्याइरहेको छ, जसले समग्र मानव सभ्यता र स्वास्थ्यमाथि नै गम्भीर प्रश्नचिन्ह खडा गरिदिएको छ।
वैज्ञानिक भाषामा ’हिट स्ट्रेस’ अर्थात् उच्च वातावरणीय तापक्रम र वायुमण्डलीय आद्र्रताको असन्तुलनका कारण मानव शरीरमा उत्पन्न हुने अत्यधिक शारीरिक तनाव भनिने यो समस्याले पछिल्लो आधा शताब्दीमा संसारभर निकै भयानक र भयावह रूप लिइसकेको छ।
हालै मात्र प्रतिष्ठित अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक जर्नल ’नेचर क्लाइमेट चेन्ज’ मा प्रकाशित एक वृहत् अनुसन्धानात्मक प्रतिवेदनले सन् १९७० को दशकको तुलनामा अहिले विश्वभर थप १ अर्बभन्दा बढी मानव जनसंख्या अत्यधिक र घातक ’हिट स्ट्रेस’को प्रत्यक्ष चपेटामा परेको सनसनीपूर्ण एवं चिन्ताजनक तथ्य उजागर गरेको छ।
जलवायु परिवर्तनको कारणले पछिल्लो आधा शताब्दीमा विश्वभर उच्च तापक्रमका कारण हुने तनाव अर्थात् हिट स्ट्रेसको सामना गर्नुपर्ने मानिसको सङ्ख्या अत्यधिक बढेको छ। यो ऐतिहासिक एवं चेतावनीपूर्ण अध्ययनकी प्रमुख लेखिका रेबेका एमर्टनका अनुसार यो समस्याले हाल पृथ्वीका कुनै पनि महादेशलाई अछूतो राखेको छैन र हरेक कुनाका मानिस यसको मारमा परिरहेका छन् ।
तर पछिल्लो समय युरोपेली मुलुकहरू यस तीव्र गर्मीको लहरबाट सबैभन्दा बढी प्रताडित र थला परिरहेका छन्, जहाँ स्पेन, पोर्चुगल, इटाली र फ्रान्स जस्ता विकसित देशहरूमा समेत अचेल मानिसले महसुस गर्ने वास्तविक तापक्रम सन् १९७० को दशकको तुलनामा ५ डिग्री सेल्सियससम्मले वृद्धि भइसकेको पाइएको छ।
वैज्ञानिक अनुसन्धानले यो भयानक सत्यतर्फ पनि सचेत गराएको छ कि विशेष गरी रातको समयमा वातावरणीय तापक्रम घट्न नसक्दा मानव शरीरले आफैँलाई चिसो बनाउने र दिनभरिको तनावबाट राहत पाउने जैविक मौका नै पाउँदैन, जसले गर्दा शरीरभित्र निरन्तर तापक्रम सञ्चय भइरहन्छ र यही रात्रिकालीन तापमानको वृद्धि वृद्धवृद्धा, बालबालिका, श्रमजीवी वर्ग र शारीरिक रूपमा कमजोर व्यक्तिहरूका लागि पूर्ण रूपमा ज्यानमारा सिद्ध भइरहेको छ।
जसको प्रत्यक्ष र दुःखद उदाहरण हालै फ्रान्समा यो वर्षको दोस्रो अत्यन्त तीव्र गर्मीको लहरका क्रममा दुई मासूम बालबालिकाले अकालमा ज्यान गुमाउनु परेको घटनाले संसारलाई स्तब्ध बनाउँदै पुष्टि गरिसकेको छ। फ्रान्समा सोमबार यो वर्षको दोस्रो अत्यन्त तीव्र गर्मीको लहरका क्रममा दुई बालबालिकाको ज्यान गएको छ ।
सन् १९७० को दशकको तुलनामा झण्डै एक अर्ब अतिरिक्त मानिसहरूले अहिले अत्यधिक हिट स्ट्रेसको सामना गरिरहेको अध्ययनले देखाएको छ ।अत्यधिक तापक्रम, आद्र्रता र अन्य कारणले शरीरमा तातो जम्मा भएर हुने तनावलाई हिट स्ट्रेस भनिन्छ । गर्मी मौसमले मानिसलाई प्रभावित गर्ने सामान्य तरिकामध्ये हिट स्ट्रेस पनि रहेको एक अध्ययनले देखाएको छ ।
‘नेचर क्लाइमेट चेन्ज’ जर्नलमा प्रकाशित नयाँ अध्ययनले सन् १९७० को दशकदेखि सन् २०२४ सम्म हिट स्ट्रेस कसरी बढ्यो ? भन्ने अध्ययनमा रेकर्ड गरिएको छ । वास्तवमा ’हिट स्ट्रेस’ भनेको केवल गर्मी महसुस हुनु मात्र नभएर वातावरणीय तापक्रम र ओसको मात्रा सीमाभन्दा बाहिर गएर मानव शरीरले आफ्नो प्राकृतिक प्रणाली अर्थात् पसिना निकालेर आफूलाई चिसो राख्न नसक्ने एउटा चरम जोखिमपूर्ण अवस्था हो।
जसका कारण मानव शरीरको भित्री तापमान अचानक र खतरनाक रूपमा बढ्न जान्छ। रातमा विशेष गरी कमजोर व्यक्तिका लागि जब बढेको तापक्रमबाट राहत मिल्दैन र शरीरको तापक्रम घटाउन सक्दैन, त्यो मानिसको स्वास्थ्यका लागि अत्यन्त खतरनाक हुने अध्ययनले देखाएको छ ।
यसरी शरीरभित्र अत्यधिक तातो जम्मा हुँदा र निष्कासन हुन नपाउँदा हाम्रा अति संवेदनशील अङ्गहरू जस्तै मुटु, मृगौला र मस्तिष्कको कार्यप्रणालीमा तीव्र दबाब पर्ने गर्दछ, जसले गर्दा मानिसको रक्तचाप अनियन्त्रित हुने, ’हीट स्ट्रोक’ हुने वा महत्त्वपूर्ण अङ्गहरू अचानक फेल भई तत्कालै मृत्युको मुखमा पु¥याउनेसम्मको चरम जोखिम निम्त्याउने गर्दछ।
यस अध्ययनका प्रमुख लेखक रेबेका एमर्टनले हरेक महादेशमा ‘हिट स्ट्रेस’को समस्या बढिरहेको भए पनि पछिल्लो समयमा युरोपमा तीव्र गर्मीको लहरबाट पीडित बनिरहेको बताएका छन् । साथै स्पेन, पोर्चुगल, इटाली र फ्रान्स जस्ता केही देशहरूमा अहिले ‘महशुस गरिने’ तापक्रम सन् १९७० को दशकको तुलनामा पाँच डिग्री सेल्सियससम्म बढी रहेको एमर्टनले बताएका छन् ।
प्रकृतिमा आएको यो चरम असन्तुलन र बढ्दो वातावरणीय जोखिमबाट आफ्नो र परिवारको रक्षा गर्नका लागि विश्वभरका चिकित्सक तथा स्वास्थ्य विज्ञहरूले तिर्खा नलागे पनि नियमित रूपमा प्रशस्त पानी, जीवनजल वा प्राकृतिक झोलिलो पदार्थ पिउन, दिउँसोको अत्यधिक घाम र गर्मीको समयमा विना कुनै जरुरी काम घरबाहिर ननिस्कन, निस्कनै परे छाता, ओभरकोट, टोपी वा सुतीको हलुका कपडा प्रयोग गर्न, र घरभित्र बस्दा पनि पर्याप्त हावा आउजाउ गर्ने शीतल स्थान वा पंखा र कुलरको साहायता लिन विशेष अपिल गरेका छन् ।
