७ साउन , काठमाण्डौ ।
मध्यपूर्वमा फेरि एकपटक युद्धको खतरा गहिरिँदै गएको छ । एउटा यस्तो संकट, जसले केवल इरान, अमेरिका वा साउदी अरेबियालाई मात्र होइन, विश्व अर्थतन्त्र, ऊर्जा सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारलाई समेत प्रत्यक्ष असर पार्न सक्छ । यमनका हुथी विद्रोहीहरूले रेड सी मा साउदी अरेबियासँग सम्बन्धित आयल ट्यांकरहरूलाई लक्षित गर्दै नयाँ समुद्री नाकाबन्दी घोषणा गरेका छन् ।
उता अमेरिकाले इरानसँग सम्बन्धित सैन्य गतिविधिमाथि दबाब बढाइरहेको छ भने इरानले पनि आफ्नो रणनीति परिवर्तन नगर्ने स्पष्ट संकेत दिएको छ । विश्वका दुई महत्वपूर्ण समुद्री मार्ग—स्ट्रेट अफ होर्मुज र बाब–अल–मन्देब—एकै समयमा तनावको केन्द्र बनेका छन् ।
यदि यी मार्गहरू लामो समयसम्म प्रभावित भए भने यसको असर पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यदेखि दैनिक उपभोग्य वस्तुसम्म पर्न सक्छ । अब चर्चा गरौं हुथी किन फेरि सक्रिय भयो ? यमनमा सक्रिय इरान समर्थित हुथी समूहले हालै साउदी अरेबियासँग सम्बन्धित जहाजहरूलाई रेड सी हुँदै आवतजावत नगर्न चेतावनी दिएको छ ।
समूहका अनुसार उनीहरूले साउदी जहाजहरूविरुद्ध समुद्री नाकाबन्दी लागू गर्ने निर्णय गरेका छन ्। यस घोषणापछि अन्तर्राष्ट्रिय जहाज कम्पनीहरू सतर्क बनेका छन् । केही आयल ट्यांकरहरूले आफ्नो निर्धारित मार्ग परिवर्तन गरेका छन् भने केही जहाजहरूले यात्रा नै स्थगित गरेका छन् ।
यद्यपि सबै घटनाको स्वतन्त्र पुष्टि भइसकेको छैन, तर केवल यस्तो चेतावनीले पनि अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा ठूलो मनोवैज्ञानिक प्रभाव पार्न थालेको देखिन्छ । धेरै मानिसलाई लाग्न सक्छ—रेड सीमा तनाव भयो भने विश्वलाई किन चिन्ता ? यसको उत्तर निकै सरल छ । खाडी क्षेत्रबाट युरोपतर्फ जाने ठूलो परिमाणको तेल तथा अन्य व्यापारिक सामान रेड सी हुँदै सुएज क्यानाल पुग्छ ।
यदि यो मार्ग असुरक्षित भयो भने जहाजहरूले अफ्रिकाको दक्षिणी भाग केप अफ गुड होप हुँदै हजारौं किलोमिटर लामो वैकल्पिक मार्ग प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ । यसले ढुवानी खर्च बढाउँछ । बीमाको रकम महँगो बनाउँछ । सामान ढिलो पुग्छ । र अन्ततः विश्व बजारमा तेलको मूल्य बढ्ने सम्भावना बलियो हुन्छ ।
त्यसैले रेड सीमा हुने प्रत्येक सैन्य गतिविधिलाई विश्वका प्रमुख अर्थतन्त्रहरूले निकै नजिकबाट नियालिरहेका छन् । यदि रेड सी एउटा महत्वपूर्ण व्यापारिक मार्ग हो भने स्ट्रेट अफ होर्मुज विश्वकै सबैभन्दा संवेदनशील ऊर्जा मार्गमध्ये एक हो । विश्वमा निर्यात हुने कच्चा तेलको ठूलो हिस्सा यही समुद्री मार्गबाट बाहिरिन्छ ।
अमेरिका र इरानबीच तनाव बढ्नेबित्तिकै सबैभन्दा पहिले यही क्षेत्रमा सुरक्षा चुनौती देखिन्छ । यदि कुनै कारणले स्ट्रेट अफ होर्मुज बन्द भयो भने विश्वभर तेल आपूर्तिमा गम्भीर असर पर्न सक्छ ।
त्यसैले अहिले विश्वको ध्यान केवल रेड सीमा होइन, होर्मुजतर्फ पनि केन्द्रित छ । अमेरिकाले पछिल्ला दिनहरूमा स्पष्ट रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय जलमार्ग सुरक्षित राख्ने नीति दोहोर्याइरहेको छ । वाशिङ्टनको मुख्य उद्देश्य भनेको व्यापारिक जहाजहरू बिना अवरोध सुरक्षित रूपमा यात्रा गर्न सकून् भन्ने हो ।
यसका लागि अमेरिकी नौसेना र हवाई सेनाले क्षेत्रीय उपस्थितिलाई बलियो बनाइरहेका छन् । अमेरिकाको अर्को उद्देश्य भनेको इरान समर्थित सशस्त्र समूहहरूको समुद्री क्षमता सीमित गर्नु पनि हो । तर सैन्य दबाब बढ्दै जाँदा प्रतिउत्तरको जोखिम पनि बढिरहेको विश्लेषकहरूको भनाइ छ।
इरानको सम्भावित रणनीति के होला त ? इरानले प्रत्यक्ष ठूलो युद्धभन्दा पनि आर्थिक र रणनीतिक दबाब सिर्जना गर्ने नीति अपनाउन सक्ने अनुमान गरिएको छ । विश्लेषकहरूका अनुसार यदि इरानमाथि थप सैन्य दबाब बढ्यो भने उसले आफ्ना क्षेत्रीय साझेदारमार्फत रेड सी र खाडी क्षेत्रमा तनाव बढाउन सक्छ ।
यसले अन्तर्राष्ट्रिय जहाज आवागमन प्रभावित हुन सक्छ । ऊर्जा आपूर्ति अस्थिर बन्न सक्छ । विश्व बजारमा अनिश्चितता थप बढ्न सक्छ । यद्यपि इरानले आफू अन्तर्राष्ट्रिय कानूनको सम्मान गर्ने बताउँदै आएको छ भने अमेरिका पनि समुद्री मार्ग खुला राख्न प्रतिबद्ध रहेको बताइरहेको छ ।
यदि रेड सी र स्ट्रेट अफ होर्मुज दुवै क्षेत्रमा तनाव लम्बियो भने त्यसको असर विश्वका लगभग सबै देशमा पुग्न सक्छ । तेल महँगो हुन सक्छ । ढुवानी खर्च बढ्न सक्छ । उद्योगहरूको उत्पादन लागत बढ्न सक्छ । हवाई सेवा महँगो हुन सक्छ । खाद्यान्न र अन्य आयातित वस्तुको मूल्यसमेत बढ्न सक्छ ।
विशेषगरी ऊर्जा आयातमा निर्भर विकासशील देशहरू यसबाट बढी प्रभावित हुन सक्छन् । त्यसैले अहिलेको संकट केवल मध्यपूर्वको विषय मात्र होइन, विश्व अर्थतन्त्रसँग प्रत्यक्ष जोडिएको मुद्दा बनिसकेको छ । अब के हुन सक् ? आगामी केही दिन निकै महत्वपूर्ण मानिएका छन् ।
यदि कूटनीतिक प्रयास सफल भए भने तनाव विस्तारै कम हुन सक्छ । तर यदि समुद्रमा फेरि आक्रमण भए वा कुनै ठूलो सैन्य प्रतिक्रिया आयो भने अवस्था अझ जटिल बन्न सक्छ । विश्वका प्रमुख शक्तिहरू अहिले यही संकटलाई नियन्त्रणमा राख्ने प्रयासमा छन् । किनभने रेड सी र स्ट्रेट अफ होर्मुज दुवै क्षेत्रमा एकैसाथ अस्थिरता आउनु भनेको विश्व व्यापारका लागि ठूलो चुनौती बन्न सक्छ ।
मध्यपूर्वको अहिलेको घटनाक्रमले देखाएको संकेत भनेको चाँही आजको विश्वमा कुनै पनि क्षेत्रीय युद्ध केवल त्यही क्षेत्रभित्र सीमित रहँदैन । समुद्री मार्गमा देखिएको सानो अवरोधले पनि विश्व बजार, इन्धनको मूल्य, व्यापार, उद्योग र आम नागरिकको दैनिक जीवनसम्म प्रभाव पार्न सक्छ ।
अब सबैको नजर अमेरिका, इरान, साउदी अरेबिया र हुथी समूहका आगामी कदममा केन्द्रित छ । के कूटनीतिले यो संकट समाधान गर्छ, वा मध्यपूर्व फेरि ठूलो द्वन्द्वतर्फ जान्छ ? यसको उत्तर आगामी दिनहरूले दिनेछन् ।
