२० साउन , काठमाण्डौ ।
विश्वको भूराजनीतिक तथा आर्थिक दृष्टिले सर्वाधिक संवेदनशील मानिने ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ जलमार्गमा ओमानको तट नजिकै एउटा कार्गो जहाजमा आक्रमण भएको छ । बेलायती समुद्री निगरानी निकायले सार्वजनिक गरेको यो गम्भीर घटना यस्तो संवेदनशील समयमा घटेको छ, जब अमेरिका र इरानबीच चलिरहेको कूटनीतिक सहकार्य वा द्वन्द्वको विषयलाई लिएर दुवै पक्षबाट पूर्ण रूपमा परस्परविरोधी र द्विविधापूर्ण दाबीहरू बाहिर आएका छन्।
यस घटनाले विश्वभरका ऊर्जा सुरक्षा विज्ञहरू र नौवहन कम्पनीहरूलाई गहिरो चिन्तामा पारेको छ।युनाइटेड किंगडम मेरिटाइम ट्रेड अपरेसनन्स (यूकेएमटीओ) ले प्राप्त गरेको आपतकालीन सूचना अनुसार, स्थानीय समयअनुसार बिहान करिब २ बजे ओमानको अल–खासाब क्षेत्रबाट करिब ३७ किलोमिटर उत्तरपूर्वमा रहेको एउटा कार्गो जहाजमा अज्ञात वस्तुबाट प्रहार भएको थियो।
यद्यपि, सुरक्षा संवेदनशीलता वा अन्य कारणले यूकेएमटीओले प्रभावित जहाजको नाम, कुन देशको झण्डा बोकेको थियो वा त्यसमा कस्तो प्रकारको कार्गो लोड गरिएको थियो भन्नेबारे कुनै पनि विस्तृत विवरण खुलाएको छैन।
यसैबीच, बेलायती समुद्री सुरक्षा कम्पनी ‘एम्ब्रे’ ले उक्त जहाजमा भौतिक क्षति पुगेको कुराको पुष्टि गरे पनि प्रहार कसले र किन गरायो भन्ने विषयमा थप जानकारी दिन सकेको छैन।
यस घटनाको पछाडि मुख्य रूपमा ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ को सामरिक र आर्थिक महत्त्व जोडिएको छ।
इरानले होर्मुज जलडमरूमध्यमा सामान्य जहाज आवागमन पुनः सञ्चालनका लागि ओमानसँगको वार्ता मात्र पर्याप्त नहुने जनाएको छ। तेहरानका अनुसार यो रणनीतिक समुद्री मार्ग पूर्ण रूपमा खुल्नुअघि व्यापक सर्तहरू पूरा हुनुपर्नेछ, जसमा इरानविरुद्ध हुने अमेरिकी सैन्य कारबाही रोक्नु पनि समावेश छ।
इरानी अधिकारीहरू होर्मुज जलडमरूमध्य खोल्ने विषयमा ओमानसँग वार्तामा रहेका बेला आएको यस भनाइले जलमार्ग छिट्टै खुल्ने अपेक्षामा धक्का पुगेको छ। फार्स समाचार एजेन्सीका अनुसार वार्तामा संलग्न इरानी टोलीका एक निकट स्रोतले इरान–ओमानबीचको छलफल द्विपक्षीय सहमतिमा पुग्न सक्ने बताए पनि त्यसले जलडमरूमध्य सुरक्षित बनाउने र पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा ल्याउने आवश्यक सबै सर्त पूरा नगर्ने स्पष्ट पारे।
अमेरिकाले सम्झौता उल्लङ्घन गरेकै कारण होर्मुज जलडमरूमध्य बन्द भएको हो। आवश्यक सबै सर्त पूरा नगरी, इरानमाथिका अमेरिकी आक्रमण नरोकी र सहमतिका शर्त स्वीकार नगरी यो जलडमरूमध्य एक महिनाअघिको अवस्थाजस्तै सामान्य हुन सक्दैन।
इरानी अधिकारीले जलडमरूमध्यको भविष्यको व्यवस्थापनबारे इरानले ओमानसँग मात्र वार्ता गरिरहेको र अमेरिकासँग कुनै प्रत्यक्ष संवाद नभएको दाबी गरे। वार्ता ओमानको चासोलाई सम्बोधन गर्ने प्रस्तावित ‘मिडल करिडोर’ अवधारणामा केन्द्रित रहेको पनि जनाइएको छ।
रिपोर्टमा अमेरिकी अधिकारीहरू तथा उनीहरूका क्षेत्रीय साझेदारबाट आएका परस्पर विरोधी सन्देशले वार्ता जटिल बनेको आरोप पनि लगाइएको छ। तेहरानमा बाह्य हस्तक्षेपका कारण वार्ता ढिलो हुने वा असफल हुन सक्ने चिन्ता बढेको स्रोतको भनाइ छ।
यसैबीच अल जजिराले इजरायली स्रोतलाई उद्धृत गर्दै अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र उनका सल्लाहकारहरू इरानसँग छिट्टै सम्झौता गर्न इच्छुक रहेको जनाएको छ। रिपोर्टअनुसार इजरायलले वार्तासम्बन्धी अधिकांश जानकारी वासिङ्टनबाट अप्रत्यक्ष रूपमा प्राप्त गरिरहेको छ।
होर्मुज जलडमरूमध्य विश्वकै सबैभन्दा महत्वपूर्ण समुद्री व्यापारिक मार्गमध्ये एक हो। विश्वभर निर्यात हुने कच्चा तेल र तरलीकृत प्राकृतिक ग्यासको ठूलो हिस्सा यही मार्गबाट ओसारपसार हुने भएकाले यसको सञ्चालन अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा बजार र क्षेत्रीय स्थिरताका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ।
हाल इरान र अमेरिकाबीचको तनावका कारण यो मार्ग प्रभावित बनेको छ। अर्काेतर्फ यमनको लाल सागर क्षेत्रमा मंगलबार भारतीय झण्डा बोकेको ‘फैज नूरे औलिया’ नामक जहाजमाथि हुथी विद्रोहीले आक्रमण गरेका छन्।
आक्रमणपछि जहाज डुबेको भए पनि त्यसमा सवार सबै चालकदल सदस्यको सकुशल उद्धार गरिएको छ। यमनको सरकारी सेनासँग आबद्ध नेसनल रेजिस्टेन्स फोर्सेस का अनुसार विस्फोटक पदार्थ बोकेको ड्रोन डुङ्गामार्फत जहाजमाथि आक्रमण गरिएको थियो।
घटनापछि तटरक्षक र नौसेनाले संयुक्त उद्धार अभियान सञ्चालन गरी जहाजमा रहेका १३ भारतीय र एक यमनी नागरिकसहित सबै १४ जनालाई सुरक्षित उद्धार गरेका हुन्। यो आक्रमण हुथी विद्रोहीको नियन्त्रणमा रहेको होदेइदाह बन्दरगाह शहरको दक्षिणतर्फ करिब १३ नटिकल माइल दूरीमा भएको बताइएको छ।
यद्यपि, आक्रमण भएको ठ्याक्कै समय खुलाइएको छैन। उद्धार गरिएका सबैलाई सुरक्षित स्थानमा पु¥याएर स्वास्थ्य परीक्षण तथा आवश्यक उपचार गरिएको छ। घटनामा कुनै मानवीय क्षति नभएको यमनी अधिकारीहरूले जनाएका छन्।
एनआरएफले यस आक्रमणको जिम्मेवार यमनका हुथी विद्रोहीलाई ठहर गरेको छ। तर, हुथी पक्षले हालसम्म घटनाबारे कुनै आधिकारिक प्रतिक्रिया दिएको छैन। यमन सन् २०१४ देखि गृहयुद्धमा फसेको छ।
राजधानी सानासहित देशको उत्तरी अधिकांश भूभाग हुथी विद्रोहीको नियन्त्रणमा रहेको छ भने अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त यमनी सरकारले सीमित क्षेत्रमात्र नियन्त्रणमा राखेको छ।
यसैबिच, कूटनीतिक तहमा अमेरिका र इरानबीचको सम्बन्धलाई लिएर निकै ठूलो अन्योल र विरोधाभास देखिएको छ।
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानसँगको युद्ध र तिक्ततालाई पूर्ण रूपमा अन्त्य गर्ने उद्देश्यसहित दुई देशबीच पुनः वार्ताको ढोका खुलेको र अनौपचारिक संवादको प्रक्रिया अगाडि बढेको दाबी गरेका छन्।
तर, तेहरानबाट सार्वजनिक भइरहेका विभिन्न अभिव्यक्तिहरू आफ्नो अपेक्षाविपरीत रहेको भन्दै उनले असन्तुष्टि पनि व्यक्त गरेका छन्। अर्कोतर्फ, इरानको विदेश मन्त्रालयले भने अमेरिकासँग कुनै पनि प्रकारको प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष वार्ता भइरहेको भन्ने अमेरिकी दाबीलाई ठाडै अस्वीकार गरेको छ।
इरानी विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता इस्माइल बाघेइले वासिङ्टनसँग कुनै किसिमको संवाद नभएको स्पष्ट पार्दै आफूहरूले ओमानको मध्यस्थतामा केवल ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ मा सुरक्षित जलयात्रा र त्यसको व्यवस्थापनसँग जोडिएका केही प्राविधिक विषयमा मात्रै सामान्य छलफल गरिरहेको बताएका छन्।
यसै सन्दर्भमा, कतारका विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता माजिद अल–अन्सारीले क्षेत्रीय स्थिरता कायम राख्नका लागि खाडी क्षेत्रका सबै पक्षहरूसँग कूटनीतिक मध्यस्थता र संवादको प्रयास जारी राखिएको जानकारी दिएका छन्।
मध्यपूर्वमा उत्पन्न यसै तनावपूर्ण वातावरणबीच अन्य विभिन्न क्षेत्रहरूमा पनि हिंसात्मक र मानवीय संकटका ठूला घटनाहरू घटेका छन्। इरानको प्रत्यक्ष समर्थन र सहयोग रहेको यमनका हुथी विद्रोहीहरूले साउदी अरबको नज्रान विमानस्थलमा अवस्थित एक ‘संवेदनशील लक्ष्य’ लाई लक्षित गरी शक्तिशाली ड्रोन आक्रमण गरेको दाबी गरेका छन्।
यद्यपि, साउदी अरबको सरकार वा तर्फबाट यस आक्रमणको दाबीलाई पुष्टि गर्ने गरी हालसम्म कुनै पनि आधिकारिक प्रतिक्रिया बाहिर आएको छैन।
