६ कार्तिक , काठमाण्डौ ।
अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्ले तीनदिने भ्रमणका क्रममा यतिबेला भारतमा छन् । भारतीय टेलिभिजन च्यानल एनडीटीभीको ‘एनडीटीभी वल्र्ड समिट २०२६’ को उच्चस्तरीय प्यानलमा अतिथि र वक्ताका रूपमा सम्बोधन गर्न उनी भारत पुगेका हुन् ।
“निकटताबाट समृद्धिः भारत–नेपाल अवसर” शीर्षकको अन्तरक्रियामा उनी सहभागी भएका छन् । यही समिटमा अर्थमन्त्री डा.स्वर्णिम वाग्ले र भारतीय विदेशमन्त्री डा. एस. जयशंकरबीच बदलिदोँ विश्व परिस्थितिलाई लिएर भएको रोचक प्रश्नोत्तर अहिले चर्चामा छ ।
बिहिबारको एक सत्रमा गए राति दुई नेताबीच अहिलेको विश्व परिवेश र अबको बाटोको सन्दर्भमा अपनाउनु पर्न नयाँ रणनीतिका सन्दर्भमा प्रश्नोत्तर भएको हो। समिटको ’द जियोपोलिटिक्स् अफ सोभरेन चोइस’ शीर्षकको प्यानलमा भारतीय विदेशमन्त्री डा. एस. जयशंकर प्रमुख वक्त्ता थिए ।
सोहीक्रममा उपस्थित अतिथिकोतर्फबाट नेपालका अर्थमन्त्री डा.स्वर्णिम वाग्लेलाई पनि जयशंकरको विचारमाथि प्रश्न सोध्न भनिएको थिये । सो क्रममा अर्थमन्त्री डा.वाग्लेले विदेशमन्त्री जयशंकरलाई उनकै प्रवचनको अर्थमाथि प्रतिप्रश्न गर्दै विश्व नयाँ व्यवस्थातर्फ गइरहेको हो? भनी प्रश्न गरेका थिए ।
’के हामी पेन्डुलमको अर्को छेउतिर गइरहेका छौं?’ अर्थमन्त्री डा.वाग्लेको प्रश्नको जवाफमा विदेशमन्त्री जयशंकरले प्रवृत्ति स्पष्ट रूपमा बढी तदर्थ र बढी समान विचारधाराका समूहहरूतर्फ गइरहेको बताए ।
समिटमा वाग्लेले सोधे, डा. स्वर्णिम वाग्लेः धन्यवाद डा. जयशंकर, तपाईंलाई फेरि भेट्न पाउँदा खुसी लाग्यो। तपाईंले दिनुभएका चार उदाहरण, योग, कोदो, सौर्य ऊर्जा र विपद् प्रतिकार्य, मलाई लाग्छ उत्कृष्ट थिए।
चौथो विषयमा, नेपालका मन्त्रीका हैसियतले म स्वयं साक्षी छु कि भारतबाट हामीले असाधारण सहयोग प्राप्त ग¥यौं। हालै रसुवा भोटेकोशीमा जलवायु परिवर्तनबाट प्रभावित विपद्को समयमा मात्र होइन, सन् २०१५ को भूकम्पमा पनि।
दुवै अवस्थामा विपद् आइपरेको पहिलो केही घण्टाभित्रै भारत त्यहाँ उपस्थित थियो, र नेपाल त्यसप्रति अत्यन्त कृतज्ञ छ। अब म यसलाई बृहत्तर विश्वव्यापी बहससँग जोड्न चाहन्छु। सन् नब्बेको दशकमा शीतयुद्धको अन्त्यपछि, विशेषगरी व्यापार र आर्थिक क्षेत्रमा, हामीले बहुपक्षीयतालाई सर्वोत्तम विकल्पका रूपमा हे¥यौं।
अर्थशास्त्रीय भाषामा भन्दा, त्यतिबेला उदाउँदै गरेका क्षेत्रीय समूहहरू, नाफ्टा, साफ्टा, आफ्टा, सबै केही हदसम्म विचलनजस्ता देखिन्थे, र अन्तिम लक्ष्य क्षेत्रीयतालाई बहुपक्षीय बनाउनु थियो। अर्थात् देशहरू र क्षेत्रीय समूहहरूलाई त्यस दिशामा अघि बढ्न सुधार्दै र समय दिँदै, अन्ततः बहुपक्षीय व्यवस्थासम्म पुग्ने।
तर यो बहुपक्षीयतालाई ठूला शक्तिहरूले आड दिनुपर्छ, र पछिल्ला वर्षहरूमा त्यो आड खुकुलिँदै गएको छ। धेरै विखण्डन छ, व्यापारिक गुटहरू छन्, इत्यादि। तर तपाईंले छुनुभएका क्षेत्रहरूमा पनि, विपद् प्रतिकार्य, पोषण, ऊर्जा, स्वच्छ ऊर्जा, के तपाईं द्विपक्षीय, त्रिपक्षीय, उपक्षेत्रीय तहमा औपचारिकीकरणको सम्भावना देख्नुहुन्छ?
यी धेरै प्रयासलाई संस्थागत गर्न यस्ता क्षेत्रीय र उपक्षेत्रीय समूहहरूको अझ विस्तार? तपाईंले दिनुभएका चार उदाहरणमध्ये केही त संयुक्त राष्ट्रसंघमा संस्थागत भइसकेका छन्, तर अरू भने तत्कालीन सरकारको सद्भावमा निर्भर देखिन्छन्। त्यसैले के हामीले यिनलाई औपचारिक संस्थाहरूद्वारा आड दिने?
एक हिसाबले, के हामी पेन्डुलमको अर्को छेउतिर गइरहेका छौं? विश्वमा जे भइरहेको छ, तनाव, संकट, सबै आफ्नो मात्र स्वार्थ हेर्ने प्रवृत्ति, यसले गर्दा के हामी अब बहुपक्षीयतालाई क्षेत्रीय बनाउँदैछौं, र यो बहुध्रुवीय विश्वलाई पनि त्यस्तै प्रकारको शासकीय संरचनाले आड दिनुपर्छ भनिरहेका छौं?
तपाईंका चार उदाहरणसहित, हामीले निर्माण गरिरहेको अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाका लागि बृहत्तर सन्देश के हो? यसको जवनफमा डा. एस. जयशंकरले भने, धन्यवाद, र तपाईंलाई भेट्नु सधैं खुसीको कुरा हो। औपचारिकीकरण, सायद हामी सबै हुर्किएको राजनीतिक परम्परागत सोचको ठूलो हिस्सा थियो।
तर पछिल्ला दुई दशकमा हामीले के देख्यौं भने धेरै अवस्थामा देशहरू औपचारिक रूपमा प्रतिबद्ध हुन तयार छैनन्। वार्तामै यति धेरै समय र ऊर्जा खर्च हुन्छ कि मूल उद्देश्य नै कतै बिर्सिन्छ। त्यसपछि खर्च कसले बेहोर्ने, यो कसरी चल्ने, नियम के हुने भन्ने प्रश्नहरूमा अल्झिन्छौं।
र वास्तवमा, अहिले अस्तित्वमा रहेका औपचारिक समूहहरू पनि, विश्वभर हेर्नुभयो भने, तिनमध्ये धेरै समस्यामा छन्। तपाईं औपचारिकीकरणको कुरा गर्दै हुनुहुन्छ, तर पहिले नै औपचारिक भइसकेका समूहहरू नै धेरै अवस्थामा सङ्घर्ष गरिरहेका छन्।
त्यसैले म भन्छु, औपचारिक बनाउन सकिन्छ भने राम्रो, जस्तै अन्तर्राष्ट्रिय सौर्य गठबन्धन। तर धेरै परिस्थिति, विषय र एजेन्डा यस्ता हुन्छन् जहाँ त्यसलाई त्यत्तिकै अघि बढाइरहनु नै बढी बुद्धिमानी हुन्छ। म तपाईंलाई एउटा रोचक उदाहरण दिन्छु, जुन धेरैले तुरुन्तै ठम्याउँदैनन्ः ब्रिक्स। ब्रिक्ससँग सचिवालय छैन।
ब्रिक्ससँग सबैले हस्ताक्षर गरेको लिखित बडापत्र छैन। त्यस हिसाबले ब्रिक्स सांघाई सहयोग संगठनभन्दा निकै फरक छ। त्यसैले म भन्छु, यो विषयमा भर पर्छ, साझेदारहरूमा भर पर्छ, प्रतिबद्धताको स्तरमा भर पर्छ।
तपाईंले मलाई प्रवृत्ति सोध्नुभयो भने, म भन्छु प्रवृत्ति स्पष्ट रूपमा बढी तदर्थ र बढी समान विचारधाराका समूहहरूतर्फ गइरहेको छ। वास्तवमा एक दिन मैले आफ्ना सहकर्मीहरूलाई सोधें, पछिल्लो दशकमा हामीले यस्ता कति काम ग¥यौं, मलाई सूची दिनुहोस्।
म भारतको मात्र कुरा गर्दैछु, र मलाई लाग्छ त्यो संख्या ५० को नजिक पुग्दै थियो। विभिन्न क्षेत्रमा ५० वटा फरक समूह, द्विपक्षीय होइन, त्रिपक्षीय, चतुर्पक्षीय, समान विचारधाराका समूहहरू, जुन हामीले बनाएका छौं।
मलाई लाग्छ आज मानिसहरू साँच्चै कम प्रशासनिक भार भएको, बढी परिणाममुखी काम गर्ने तरिका चाहन्छन्, न कि कुनै अत्यन्त बोझिलो र समस्याग्रस्त संरचना खडा गर्न। वाग्लेको यो दोस्रो भारत भ्रमण हो ।
उनी गत महिना पनि भारत गएका थिए । “निकटताबाट समृद्धिः भारत–नेपाल अवसर” शीर्षकको अन्तरक्रियामा उनी सहभागी हुनेछन्। उनी शनिबार नेपाल फर्कने कार्यतालिका छ।
