२६ पुष, एजेन्सी ।
उत्तरको छिमेकी चीनले हिमालयको काखमा रहेको तिब्बतमा सेतो सुन भनेर चिनिने लिथियमको विशाल भण्डार फेला पारेको छ। यसबाट चीन विश्वको दोस्रो ठुलो लिथियम भण्डार भएको देश बन्ने छ।
लिथियम भण्डारको सन्दर्भमा, चिली मात्र चीनभन्दा अगाडि छ, तर यसले अस्ट्रेलिया, अर्जेन्टिना र बोलिभियालाई पछाडि पारेको छ। लिथियम धेरै उद्योगहरूमा प्रयोग गरिन्छ, विद्युतीय सवारी साधनदेखि सेलफोन सञ्चार र आणविक ईन्धनसम्म यसको उपयोग गरिन्छ ।
भर्खरै पत्ता लागेको नुन तालमा लिथियम स्रोत १ करोड ४० लाख टनभन्दा बढी हुन सक्ने अनुमान छ । साल्ट लेक कम लागतको लिथियम स्रोत हो। समाचार संस्था सिन्ह्वाका अनुसार चीनले २८ सय किलोमिटर फैलिएको विश्व स्तरीय स्पोडुमिन–प्रकारको लिथियम बेल्ट फेला पारेको छ।
साइन्स एन्ड टेक्नोलोजी डेलीका अनुसार स्पोडुमिन एक कडा चट्टानको भाग हो जसबाट लिथियम निकालिन्छ। ग्लोबल टाइम्सका अनुसार यो क्षेत्र पश्चिम कुनलुन–सोङपान–गन्जीसम्म फैलिएको छ।
यस खोजमा तिब्बतको जिकुन्सोङ–पान–गन्जी क्षेत्रको एउटा खानी र किङ्घाई–तिब्बत पठारका केही लिथियम नुन तालहरू समावेश छन्। यो खोजले चीनको लिथियम स्रोतहरूमा ठुलो बृद्धि ल्याएको छ।
अहिले चीनसँग विश्वको १६.५ प्रतिशत लिथियम भण्डार छ। ग्लोबल टाइम्सका अनुसार लिथियम बेल्टमा मात्रै ६.५ मिलियन टनभन्दा बढीको भण्डार रहेको छ। सम्भावित भण्डार ३० मिलियन टनसम्म हुन सक्छ।
प्राकृतिक स्रोत मन्त्रालयअन्तर्गतको चाइना जियोलोजिकल सर्भेका अनुसार लिथियम भण्डारको कुरा गर्दा यो खोज छैटौँबाट दोस्रो स्थानमा सरेको छ। लिथियम नुन तालहरूको खोजको अर्थ यो पनि हो कि चीनसँग अहिले विश्वको तेस्रो ठूलो नुन तालहरू छन् जसबाट लिथियम निकाल्न सकिन्छ।
दक्षिण अमेरिकाका अर्जेन्टिना, बोलिभिया र चिली पनि लिथियममा धेरै धनी छन्। यो खोजले किङ्घाई, सिचुआन र सिन्जियाङमा थप लिथियमको भण्डार फेला पार्न सकिने बताएको साउथ चाइना मर्निङ पोस्टले जनाएको छ।
यी सबै छिमेकी क्षेत्रहरू हुन्, जसमा समान भूवैज्ञानिक विशेषताहरू छन्। चाइना डेलीले चाइना जियोलोजिकल सर्भेका वरिष्ठ वैज्ञानिक वाङ्ग डेङ्होङलाई उद्धृत गर्दै सन् २०२१ मा अन्वेषण सुरु भएको बताएको छ।
चीन भूगर्भीय सर्वेक्षणले हुनान प्रान्त, जियाङ्सी र भित्री मङ्गोलियामा १ करोड टन लेपिडोलाइट लिथियम , किङ्घाईमा करिब १ करोड टन ब्राइन लिथियम र सिन्जियाङमा १ करोड टन स्पोडुमिन लिथियम क्षेत्र फेला पारेको छ।
चीनमा रहेको लिथियमको विशाल भण्डारले भारतको भने चिन्ता बढाएको छ। भारतले सन् २०२३ मा पहिलोपटक लिथियम भण्डार पत्ता लगाएको थियो। जम्मू–कश्मीरको रियासी जिल्लामा करिब ५.९ मिलियन टन लिथियम भण्डार फेला परेको थियो।
यद्यपि, यस भण्डारबाट लिथियम उत्खनन गर्ने भारतको प्रयासले कुनै परिणाम देखाएको छैन। प्रतिवेदनअनुसार नोभेम्बर २०२३ मा भारतले आफ्नो पहिलो लिलामीमा आवश्यक न्यूनतम तिनवटा बोलपत्र प्राप्त गर्न सकेन।
कुनै बोलपत्र नआएपछि यो लिथियम ब्लक थप अन्वेषणका लागि सरकारी एजेन्सीलाई दिने तयारी गरिएको भारतीय संचारमाध्यामहरुले उल्लेख गरेका छन् । लिथियमले चीनको विश्वव्यापी प्रभाव बढाउने विद्युतीय सवारी साधनहरूले ब्याट्री बनाउन प्रयोग हुने लिथियमको आवश्यकतामा ध्यान केन्द्रित गरेको छ ।
चीनमा लिथियम भण्डारको खोजले विश्वमा आफ्नो दबदबा बनाउन उसलाई अझ सहज बनाएको विश्लेषण गरिएको छ । यसको कारण चिलीमा चीनको पहिले नै धेरै प्रभाव रहेको छ। द डिप्लोम्याटका अनुसार चीनले चिलीमा विशेष गरी ऊर्जा क्षेत्रमा भारी लगानी गरिसकेको छ।
चिनियाँ राज्य कम्पनीहरूको त्याहा दुई तिहाइ क्षेत्र नियन्त्रणमा रहेको छ । नेपालमा पनि लिथियमको भण्डार रहेको अनुमान छ। खानी तथा भूगर्भ विभागका अनुसार, नेपालका केही क्षेत्रमा लिथियमको सम्भावित भण्डार पत्ता लागेको छ, यद्यपि यो अनुसन्धानको प्रारम्भिक चरणमा छ।
सिन्धुपाल्चोकको रारालिङ्ग क्षेत्रमा लिथियम युक्त खनिजहरू फेला परेको उल्लेख गरिएको छ। यस्तै पाल्पाको भीमसेनस्थान क्षेत्रमा पनि लिथियमको सम्भावित स्रोतको रूपमा पहिचान गरिएको छ।
म्याग्दी र बागलुङ जिल्लाहरूमा पनि लिथियम खनिजको उपस्थितिको सम्भावना अध्ययन गरिँदैछ। यद्यपि हरेक खोजमा विदेशीको भर पर्नुपर्ने नेपालमा लिथियमको खोज र उत्खननको कार्य अझै प्रारम्भिक चरणमा नै रहेको छ।
भर्खरै मात्रै चीनकै सहयोगमा दैलेखमा इन्धन खानी रहेको पत्ता लागेको छ । जसको स्याम्पल परीक्षणको क्रममा रहेको छ ।
