२७ साउन , काठमाण्डौ ।
आज अर्थात् १२ अगस्ट २०२६ का दिन ब्रह्माण्डमा एउटा अत्यन्तै दुर्लभ, ऐतिहासिक र भव्य खगोलीय घटना घट्दैछ । आज पृथ्वीका निश्चित भूभागहरूबाट दुर्लभ ‘खग्रास सूर्यग्रहण’ देखिँदैछ । दिउँसै अँध्यारो हुने, सूर्यको सुनौलो चमकलाई चन्द्रमाको कालो छायाले पूर्णरूपमा ढाक्ने र आकाशमा ताराहरू देखिने यो अद्भुत दृश्य हेर्नका लागि विश्वभरका वैज्ञानिक, खगोलप्रेमी र पर्यटकहरू उत्साहित बनेका छन् ।
अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सी नासाका अनुसार युरोपमा सन् १९९९ पछि अर्थात् विगत २७ वर्षमा देखिएको यो नै पहिलो पूर्ण सूर्यग्रहण हो । तर, यो दुर्लभ खगोलीय घटना नेपाल र एसियाली देशहरूबाट देखिन्छ कि देखिँदैन? कहाँ–कहाँबाट यो ग्रहण देखिनेछ? सूर्यग्रहण कसरी लाग्छ र यसलाई सुरक्षितरूपमा हेर्ने तरिका के हुन् ? अब यसबारेमा चर्चा गरौं ।
आज १२ अगस्ट २०२६ मा लाग्ने यो खग्रास सूर्यग्रहण पृथ्वीको एउटा निश्चित साँघुरो पट्टीबाट मात्र पूर्ण रूपमा देखिनेछ । चन्द्रमाको सघन छाया अर्थात् उम्ब्रा पृथ्वीको उत्तरी गोलार्ध हुँदै अघि बढ्नेछ । ग्रहणको सुरुवात उत्तरी रुसको ध्रुवीय क्षेत्रबाट हुनेछ । त्यसपछि चन्द्रमाको छाया ग्रिनल्यान्ड र आइसल्यान्डतर्फ अघि बढ्नेछ ।
आइसल्यान्डको राजधानी रेक्जाभिकमा स्थानीय समय अनुसार साँझ करिब ५ः४८ बजे पूर्ण ग्रहण सुरु हुनेछ । समुद्री मार्ग हुँदै यो छाया युरोपतर्फ प्रवेश गर्नेछ । युरोपमा यसको मुख्य आकर्षण स्पेनमा हुनेछ । स्पेनका लियोन, जारागोजा, र भ्यालेन्सिया जस्ता सहरहरूबाट खग्रास ग्रहण प्रष्ट देखिनेछ । लियोनमा स्थानीय समय अनुसार साँझ ८ः२८ बजे पूर्ण ग्रहण सुरु भई करिब दुई मिनेटसम्म रहनेछ ।
कति मानिसले हेर्न पाउनेछन् ?
नासाको विवरण अनुसार, पूर्ण खग्रास ग्रहणको प्रत्यक्ष मार्गमा करिब १ करोड ५० लाख मानिस बसोबास गर्छन् । उनीहरूले आफ्नो घरकै आँगन वा नजिकैको क्षेत्रबाट यो ऐतिहासिक दृश्य अवलोकन गर्न पाउनेछन् ।
यसका साथै, उत्तरी गोलार्धका अन्य विस्तृत भूभागहरूबाट आंशिक ग्रहण देखिने भएकाले विश्वभरका करिब ९८ करोड मानिसले सूर्यको केही भाग चन्द्रमाले ढाकेको दृश्य अवलोकन गर्न सक्नेछन् । नेपाली खगोलप्रेमीहरू र सर्वसाधारणका लागि सबैभन्दा ठूलो जिज्ञासा भनेको “के यो ग्रहण नेपालबाट देखिन्छ?” भन्ने नै हो ।
नेपालबाट आजको सूर्यग्रहण देखिने छैन । नेपाल मात्र होइन, भारतसहित समग्र दक्षिण एसिया र एसियाका अधिकांश भागबाट यो खगोलीय घटना देखिने छैन। सूर्यग्रहण पृथ्वीको सबै स्थानबाट एकैपटक देखिने घटना होइन । सूर्य, चन्द्रमा र पृथ्वी एउटै सीधा रेखामा आउँदा चन्द्रमाले सूर्यको प्रकाशलाई छेक्छ र चन्द्रमाको छाया पृथ्वीमा खस्छ ।
आज १२ अगस्टको ग्रहणमा चन्द्रमाको पूर्ण छाया पृथ्वीको अति उत्तरी अक्षांश र आन्ध्र महासागर हुँदै स्पेनसम्म मात्र सीमित छ । नेपाल र भारत यो छाया परेको क्षेत्रभन्दा धेरै टाढा रहेका छन् । नेपाल र भारतमा ग्रहण नदेखिने भएकाले यसको कुनै पनि भौगोलिक वा खगोलीय प्रभाव यहाँ पर्दैन।
भारतीय तथा नेपाली ज्योतिषी र पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिहरूका अनुसार नेपाल र भारतमा यस ग्रहणको कुनै पनि धार्मिक सूतक वा नियमहरू (जस्तैः पूजापाठ रोक्ने, खाना नखाने आदि) पालना गर्नुपर्ने आवश्यकता छैन ।
आजको खग्रास ग्रहणको मुख्य केन्द्रविन्दु युरोप बनेको छ । स्पेनका उत्तरी र पूर्वी सहरहरूमा हजारौँ वैज्ञानिक, खगोलविद् र पर्यटकहरूको घुइँचो लागेको छ । यद्यपि स्पेनका प्रमुख सहरहरू म्याड्रिड र बार्सिलोना पूर्ण ग्रहणको मुख्य पट्टीभन्दा केही बाहिर छन्, तैपनि त्यहाँ सूर्यको ९९ प्रतिशतभन्दा बढी भाग चन्द्रमाले ढाकिनेछ, जसले गर्दा त्यहाँ पनि दिउँसै साँझजस्तै अँध्यारो छाउनेछ ।
युरोपका अन्य ठूला सहरहरूबाट पनि सूर्यको उल्लेख्य भाग ढाकिएको देखिनेछ । पेरिस फ्रान्समा सूर्यको करिब ९२ प्रतिशत भाग ढाकिनेछ । लन्डनमा सूर्यको करिब ९१ प्रतिशत भाग ढाकिनेछ भने बर्लिनमा सूर्यको करिब ८५ प्रतिशत भाग ढाकिनेछ ।
तर, पूर्वी युरोपका धेरै ठाउँमा ग्रहणको अधिकतम चरण पुग्नुअघि नै सूर्य अस्ताउने भएकाले त्यहाँका बासिन्दाले पूर्ण रूपमा ढाकिएको दृश्य हेर्न पाउने छैनन् । उत्तर अमेरिकाका केही भागबाट बिहानदेखि दिउँसोको समयमा आंशिक ग्रहण देखिनेछ ।
अलास्का र क्यानडाका केही क्षेत्रमा सूर्यको उल्लेख्य भाग ढाकिनेछ । क्यानडाको उत्तरपूर्वी सेन्ट जोन्समा ५३ प्रतिशत, मोन्ट्रियलमा १८ प्रतिशत र टोरोन्टोमा ८ प्रतिशत सूर्य ढाकिनेछ । अमेरिकाको अलास्कामा करिब ३७ प्रतिशतसम्म सूर्य ढाकिने नासाले जनाएको छ ।
सूर्यग्रहण एउटा पूर्णतया प्राकृतिक र ज्यामितीय खगोलीय प्रक्रिया हो । जब चन्द्रमा घुम्दै पृथ्वी र सूर्यको बीचमा आइपुग्छ, तब यसले सूर्यबाट आउने किरणहरूलाई पृथ्वीसम्म पुग्नबाट रोकिदिन्छ । ४०० को अनुपात पूर्ण सूर्यग्रहण सम्भव हुनुपछाडि प्रकृतिको एउटा गजबको संयोग छ ।
सूर्य चन्द्रमाभन्दा आकारमा करिब ४०० गुणा ठूलो छ । तर, संयोगवश सूर्य पृथ्वीबाट चन्द्रमाभन्दा करिब ४०० गुणा नै टाढा छ । यही कारणले गर्दा पृथ्वीबाट हेर्दा सूर्य र चन्द्रमा दुवैको आकाशीय आकार लगभग बराबर देखिन्छ, जसले गर्दा चन्द्रमाले सूर्यलाई पूर्ण रूपमा ढाक्न सक्छ ।
नासाका अनुसार पृथ्वीमा प्रत्येक वर्ष दुईदेखि पाँचवटासम्म सूर्यग्रहण हुन सक्छन् । तर तीमध्ये धेरैजसो आंशिक वा वलयाकार हुन्छन् । पूर्ण सूर्यग्रहण तुलनात्मक रूपमा दुर्लभ हुन्छ । कुनै एउटै निश्चित शहर वा स्थानबाट पूर्ण सूर्यग्रहण देखिनु त झनै दुर्लभ घटना हो, किनकि पूर्णताको साँघुरो पट्टी पृथ्वीको सीमित भूभागबाट मात्र पार हुन्छ ।
सूर्यग्रहण हेर्दा आँखाको सुरक्षामा विशेष ध्यान दिनुपछ । ग्रहणको आंशिक चरणमा नाङ्गो आँखाले सूर्यतर्फ हेर्दा सूर्यको कडा पराबैजनी युभी किरणले आँखाको रेटिनालाई स्थायी रूपमा क्षति पु¥याउन सक्छ । सूर्यग्रहण हेर्नका लागि अनिवार्य रूपमा क्ष्क्इ १२३१२–२ प्रमाणित सौर्य अवलोकन चस्मा वा विशेष सौर्य फिल्टर प्रयोग गर्नुपर्छ ।
सामान्य घाममा लगाउने सनग्लास, एक्स–रे फिल्म, वा कालो काँचले आँखालाई सुरक्षा दिन सक्दैनन् । खग्रास सूर्यग्रहणमा चन्द्रमाले सूर्यलाई पूर्ण रूपमा ढाकेको ती २ मिनेटको अवधिमा मात्र बिना चस्मा हेर्न सकिन्छ, तर पूर्णता समाप्त हुनासाथ पुनः चस्मा लगाउनुपर्छ ।
नेपालबाट यो ग्रहण प्रत्यक्ष रूपमा नदेखिए पनि प्रविधिको विकासले गर्दा नेपाली दर्शकहरूले यसलाई घरमै बसेर प्रत्यक्ष हेर्न सक्नेछन् । नासा , युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सी, र विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय खगोलीय वेधशालाहरूले आफ्ना आधिकारिक युट्युब च्यानल र वेबसाइटहरूबाट यस खग्रास सूर्यग्रहणको प्रत्यक्ष प्रसारण गरिरहेका छन् ।
नेपाली खगोलप्रेमीहरूले अनलाइनमार्फत यो अद्भुत दृश्यको आनन्द लिन सक्नेछन् । आजको यो ऐतिहासिक ग्रहणपछि विश्वमा अर्को महत्त्वपूर्ण र ठूलो पूर्ण सूर्यग्रहण २ अगस्ट २०२७ मा हुनेछ । सन् २०२७ को खग्रास ग्रहणको मुख्य मार्ग दक्षिणी स्पेन, उत्तरी अफ्रिका (विशेषगरी इजिप्ट), साउदी अरब र यमनसम्म फैलिनेछ ।
आकाशमा घट्ने सूर्यग्रहण जस्ता घटनाहरू मानव सभ्यताका लागि प्रकृतिको अनुपम उपहार र खगोल विज्ञान अध्ययनका महत्त्वपूर्ण अवसर हुन् । आज १२ अगस्ट २०२६ मा युरोप, रुस र आन्ध्र महासागरको आकाशमा देखिने यो दुर्लभ दृश्यले मानव जातिलाई ब्रह्माण्डको अद्भूत ज्यामिति र क्षमताको पुनः स्मरण गराएको छ ।
