१० असोज , काठमाण्डौ ।
इरान र अमेरिकाबीच बढ्दो तनावका बीच इरानले विश्वकै महत्वपूर्ण सामुद्रिक मार्गमध्ये एक स्ट्रेट अफ होर्मुज पुनः खोल्ने प्रस्ताव अघि सारेको छ। इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले आवश्यक सर्त पूरा भए सात दिनभित्रै जलमार्ग सामान्य रूपमा सञ्चालनमा ल्याउन सकिने बताएका छन्।
न्युयोर्कस्थित संयुक्त राष्ट्रसंघमा पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै अराघचीले इरानले अमेरिकासमक्ष यो प्रस्ताव राखिसकेको जानकारी दिएका हुन्। उनका अनुसार जलमार्ग खोल्ने विषयमा इरानले अघि सारेका सर्तहरू नयाँ नभई यसअघि नै तयार भएको समझदारी पत्र अर्थात् एमओयूमा उल्लेख गरिएका विषय हुन्।
इरानले आफ्नो प्रस्ताव कतारमार्फत अमेरिकी पक्षसमक्ष पठाएको बताउँदै अराघचीले अब निर्णय गर्ने जिम्मेवारी अमेरिकाको हातमा रहेको संकेत गरेका छन्। उनका अनुसार अमेरिका सम्झौतामा पुग्न र स्ट्रेट अफ होर्मुज खोल्न गम्भीर भए त्यसका लागि आवश्यक आधार पहिले नै तयार भइसकेको छ।
‘आवश्यक सर्तहरू पूरा भएमा जलमार्ग पुनः खोल्न सकिन्छ। सात दिनभित्रै सामान्य समुद्री मार्ग पुनस्र्थापित गर्न सकिन्छ,’ अराघचीले पत्रकारहरूसँग भनेका छन्। तर अमेरिकाले चाल्नुपर्ने कदमबारे भने उनले विस्तृत जानकारी दिएनन्। उनले अमेरिकाले गर्नुपर्ने कामहरू नयाँ नभएको र ती सबै यसअघि नै भएको समझदारी पत्रमा समेटिएको बताएका छन्।
इरानको प्रस्तावबारे सोधिएको प्रश्नमा एक अमेरिकी अधिकारीले पनि मध्यस्थकर्तामार्फत आणविकलगायतका विषयमा सकारात्मक छलफल भइरहेको बताएका छन्। तर अमेरिकी पक्ष तत्काल हतारमा नरहेको संकेतसमेत दिएको छ।अमेरिकी अधिकारीका अनुसार अमेरिका स्ट्रेट अफ होर्मुजमाथिको नियन्त्रणसहित आफूलाई बलियो अवस्थामा रहेको ठान्छ।
त्यसैले इरानले अघि सारेको प्रस्तावमा तत्काल निर्णय लिनुपर्ने दबाब आफूहरूमाथि नरहेको उनको भनाइ छ। स्ट्रेट अफ होर्मुज विश्व ऊर्जा आपूर्तिका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण सामुद्रिक मार्ग मानिन्छ। युद्धअघि विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल तथा तरल प्राकृतिक ग्यास यही जलमार्ग हुँदै आवतजावत हुने गरेको थियो।
त्यसैले होर्मुज बन्द भएपछि विश्व ऊर्जा बजारमा ठूलो असर परेको छ। तेलको मूल्यमा उतारचढाव बढ्नुका साथै विश्व आपूर्ति प्रणालीमै दबाब परेको छ। फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि हवाई आक्रमण गरेपछि तनाव थप चर्किएको थियो।
त्यसको जवाफमा इरानले खाडी क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी तथा इजरायली अखडालाई लक्षित गर्दै आक्रमण गरेको थियो। त्यससँगै अमेरिकी अरब खाडीका सहयोगी राष्ट्रहरू पनि इरानी आक्रमणको निशानामा परेका थिए। यही घटनाक्रमपछि इरानले स्ट्रेट अफ होर्मुज बन्द गरेको थियो।
जलमार्ग बन्द भएपछि अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार तथा ऊर्जा आपूर्तिमा असर परेको छ। यसले द्वन्द्व अन्त्य गर्ने उपाय खोज्न अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पमाथि समेत दबाब बढाएको बताइएको छ। विशेषगरी अमेरिकामा नोभेम्बरमा हुने कंग्रेसको चुनाव नजिकिँदै गर्दा युद्ध र त्यसको आर्थिक प्रभाव महत्वपूर्ण विषय बन्न सक्ने अवस्था देखिएको छ।
जुन १८ मा अमेरिका र इरानबीच युद्धविराम गराउने र कम्तीमा आंशिक रूपमा स्ट्रेट अफ होर्मुज खोल्ने उद्देश्यसहित समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर भएको थियो। १४ बुँदे उक्त समझदारीमा इरानले कहिल्यै आणविक हतियार नराख्ने प्रतिबद्धता जनाउने विषय समेटिएको थियो।
साथै अमेरिका, इरान र उनीहरूका सहयोगी राष्ट्रले ‘सबै मोर्चामा’ सैन्य कारबाही अन्त्य गर्ने विषय पनि त्यसमा राखिएको थियो।समझदारीमा अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी अन्त्य गर्ने तथा प्रतिबन्धहरू खुकुलो पार्ने विषय पनि समावेश थिए।
स्ट्रेट अफ होर्मुजको विषयमा भने इरानले जलमार्ग हुँदै व्यावसायिक पानीजहाजको सुरक्षित आवतजावतका लागि आफ्नो तर्फबाट सक्दो प्रयास गर्ने र भविष्यको पारवहन व्यवस्थाका विषयमा ओमानसँग वार्ता गर्ने सहमति जनाएको थियो।
तर केही समयमै दुवै पक्षबाट पुनः आक्रमण सुरु भएपछि उक्त समझदारी कार्यान्वयनमा आउन सकेन। त्यसपछि होर्मुज क्षेत्रमा तनाव थप बढेको हो। पानीजहाजको आवतजावतमा ठूलो गिरावट जलमार्गको तनावले व्यावसायिक पानीजहाजको आवतजावतमा समेत ठूलो प्रभाव पारेको छ।
रोयटर्सले उद्धृत गरेको वस्तु तथा तथ्यांक विश्लेषण गर्ने कम्पनी केपलरका अनुसार पछिल्लो १० दिनको तथ्यांक हेर्दा स्ट्रेट अफ होर्मुज हुँदै दैनिक औसत करिब १८ वटा पानीजहाज मात्र आवतजावत गरेका छन्। कुनै दिन यो संख्या नौ वटासम्म झरेको तथ्यांकले देखाएको छ।
यसले विश्वको महत्वपूर्ण ऊर्जा तथा व्यापारिक मार्गमध्ये एकमा युद्धको प्रभाव कति गम्भीर बनेको छ भन्ने देखाउँछ। इरानले अनुमति नलिई स्ट्रेट अफ होर्मुज पार गर्न खोजेको आरोपमा विभिन्न पानीजहाजमाथि आक्रमण गरेको छ।
अर्कोतर्फ अमेरिकाले पनि जलमार्ग आसपास रहेका इरानी अखडामाथि आक्रमण गरेको छ। इरानी तटभन्दा केही पर रहेका इरानी ट्याङ्करसमेत अमेरिकी आक्रमणको निशानामा परेको बताइएको छ। यससँगै इरानी बन्दरगाहमाथि अमेरिकी नाकाबन्दी कायम रहँदा इरानी अर्थतन्त्रमा समेत ठूलो असर परेको छ।
अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले भने अमेरिका स्ट्रेट अफ होर्मुजबाट तेल निकाल्न सफल भएको दाबी गर्दै आएका छन्। इरान–अमेरिका तनावको असर होर्मुजमा मात्र सीमित छैन। इरानको सहयोगी मानिने यमनको हुथी समूहले पनि लाल सागर क्षेत्रमा आफ्नो आक्रमण तीव्र बनाएको छ।
समूहले लाल सागरमार्फत हुने साउदी अरबको तेल निर्यातलाई अवरुद्ध पार्ने उद्देश्यले आक्रमण बढाएको बताइएको छ। यसै महिना हुथी समूहले लाल सागर तटको रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण क्षेत्रमा आफ्नो नियन्त्रण विस्तार गरेको बताइएको छ। त्यसमा मोखा बन्दरगाहसमेत समावेश छ।
मोखा बन्दरगाह विश्वव्यापी समुद्री व्यापारका लागि महत्वपूर्ण मानिने बाब अल–मन्देब जलमार्गको नजिक पर्छ। यस क्षेत्रमा हुने कुनै पनि सैन्य गतिविधिले विश्व व्यापार तथा ऊर्जा आपूर्तिमा थप असर पार्न सक्छ।
साउदी अरबका तेल संरचनामाथि हुथी समूहले गरेका आक्रमणले पनि तनावलाई थप जटिल बनाएको छ।
अमेरिकी सञ्चारमाध्यमहरूले साउदी युवराज मोहम्मद बिन सलमानले अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पसँग सैन्य सहयोग मागेको उल्लेख गरेका छन्। यसरी हेर्दा होर्मुजसँगै लाल सागर र बाब अल–मन्देब क्षेत्रमा बढिरहेको तनावले विश्वको ऊर्जा तथा समुद्री आपूर्ति प्रणालीलाई एकैपटक दबाबमा पारेको छ।
यसै साता संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभालाई सम्बोधन गर्दै अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले इरानसँगको सम्झौताको सम्भावना नोभेम्बरमा हुने अमेरिकी कंग्रेसको चुनावपछि बन्न सक्ने संकेत गरेका छन्। ट्रम्पले इरानसँग यस्तो सम्झौता हुन सक्ने प्रश्न उठाएका छन्, जसले इरानलाई पुनर्निर्माणको अवसर दिने र विगतभन्दा अझ राम्रो देश बनाउन सहयोग गर्नेछ।
तर त्यससँगै उनले इरानलाई ‘नामेट पार्ने’ कठोर चेतावनीसमेत दिएका छन्। ट्रम्पको यस्तो अभिव्यक्तिपछि इरानले पनि कडा प्रतिक्रिया दिएको छ। शुक्रबार विदेशमन्त्री अराघचीले इरानले ‘दबाब, धम्की वा तर्साउने प्रवृत्ति’ स्वीकार नगर्ने स्पष्ट पारे। उनले विनाशको धम्कीबाट शान्ति स्थापना हुन नसक्ने बताएका छन्।
अब प्रश्न हो—इरानले अघि सारेको सात दिनभित्र होर्मुज खोल्ने प्रस्तावमा अमेरिका कसरी अघि बढ्छ? इरानले भने आवश्यक सर्त पूरा भए जलमार्ग खोल्न आफू तयार रहेको स्पष्ट सन्देश दिएको छ। अमेरिकाले पनि मध्यस्थकर्तामार्फत आणविकलगायत विषयमा छलफल भइरहेको जनाएको छ।
तर युद्ध, आणविक कार्यक्रम, प्रतिबन्ध, समुद्री नाकाबन्दी र क्षेत्रीय सैन्य गतिविधिका विषय एकैपटक जोडिएकाले होर्मुज खोल्ने प्रस्ताव केवल एउटा जलमार्ग खुलाउने विषयमा मात्र सीमित देखिँदैन।यो प्रस्तावको सफलताले अमेरिका–इरान सम्बन्ध, खाडी क्षेत्रको सुरक्षा, विश्व ऊर्जा बजार र अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री व्यापारमा समेत प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्नेछ।
अहिलेका लागि भने विश्वको नजर स्ट्रेट अफ होर्मुजतर्फ छ—जहाँ एउटा जलमार्ग खुल्ने वा बन्द रहने निर्णयले युद्धको दिशा मात्र होइन, विश्व बजारको धड्कनसमेत प्रभावित गर्न सक्छ।
