१३ फागुन, विराटनगर ।
तीन दिनअघि विहीबार विहान अमेरिकाको एक निजी कम्पनी ’इन्टुइटिभ मशिन्स’ ले पठाएको अन्तरिक्षयान चन्द्रमाको सतहमा अवतरण भयो । योसँगै ’इन्टुइटिभ मशिन्स’ चन्द्रमामा अन्तरिक्षयान अवतरण गराउने पहिलो व्यावसायिक संस्था बनेको छ । यस्तै ५० वर्षपछि चद्रमामा अमेरिका पुनः उपस्थिति भएको छ । निजी कम्पनीले यान पठाएको भए पनि उसलाई अमेरिकी अन्तरिक्ष निकाय नासाले पैसा दिएको हो ।
अमेरिकाले यसअघि अन्तिम पटक सन् १९७२ मा चन्द्रमामा यान अवतरण गराएको थियो । विहीबार यान अवतरण भएको ठाउँ सूर्यको प्रकाश कहिल्यै नपुग्ने खाडल भएको क्षेत्र हो । त्यहाँ जमेको पानी हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ । यानमा नासाका छ वटा उपकरण रहेका छन् । त्यसमध्ये एउटा उपकरणले चन्द्रमामा भएको धुलोको गुणबारे महत्त्वपूर्ण अध्ययन गर्ने नासाले बताएको छ ।
आउँदो केही वर्षमै नासाले झण्डै ५० वर्षपछि फेरि मानिसलाई चन्द्रमामा पठाउने योजना बनाएको छ । सन १९६१ म सोभियत संघले यूरी गागरिनलाई अंतरिक्ष पहिलो पटक पठाएको थियो । तर अमेरिकाका नील आर्मस्ट्रंग र बज अल्ड्रिन १९६९ मा चन्द्रमामा पहिलो पाइला राखेका थिए । त्यसपछि अपोलो मिशनले कुल १२ जना मानिसलाई चन्द्रमामा उतार्ने सफलता प्राप्त गर्यो ।
त्यसपछि रूस, चीन, भारत र जापानले चन्द्रमाको सतहमा आफ्नो अन्तरिक्ष यान, ल्यान्डर वा रोभर्स उर्तान सफलता प्राप्त गरेका छन् । तर यी अभियानहरुमा मानिसहरुलाई भने चन्द्रमामा पठाइएको छैन । अब नासाले त्यसको तयारी गरेको हो ।पछिल्लो पटक अमेरिकाले आफ्नो आर्टेमिस प्रोग्राम अन्तर्गत मानिसहरुको एक टोलीलाई चन्द्रमामा पठाउने योजना बनाइरहेको छ ।
यस्तै योजना चीन र भारतले बनाएका छन् । पछिल्ला केही वर्षहरुदेखि अमेरिका र चीनबीच सम्बन्ध तनावपूर्ण रहँदै आएको छ । यस्तोमा अब यी दुई देशले आफ्नो प्रतिपर्धा धरतीमा मात्रै होइन अन्तरिक्षमा समेत लगेका छन् । अमेरिका र चीनले आउने ५, १० वर्षभित्रै मानिसहरुसहितको चन्द्रमा मिशनको तयारीमा जुटेका छन् । जसका लागि दुवै देशले अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरुसंग सहकार्य सुरु गरेका छन् ।
चन्द्रमा नै देशहरुको लक्ष्य किन पनि रहेको छ भने यो मंगल ग्रहमा जानुभन्दा सहज छ । एक त चन्द्रमाको सतहमा गुरुत्वाकर्षण कम छ । पृथ्वीको नजिक पनि छ । चन्द्रमामा जानका लागि तीन दिन लाग्छ । जबकी मंगल ग्रहसम्म पुग्नका लागि ६ देखि ८ महिना लाग्छ । र अहिले चन्द्रमामा कसले पहिला मानिसलाई फेरि उर्ताने भन्ने मात्रै होइन सबैभन्दा पहिले यस्तो टेक्नोलोजी कसले बनाउँने जसले मानिसलाई चन्द्रमामा रहन र त्यसको फाइदा उठाउन सक्छ भन्नेमा छ ।
अर्थात अब यो प्रतिस्पर्धा चन्द्रमामा कसले पहिले मानिसहरुको बस्ती बसाउँने भन्नेमा छ ।वैज्ञानिकहरुका अनुसार सबैभन्दा धेरै रुचाइएको क्षेत्र हो चन्द्रमाको दक्षिण ध्रुव । किनभने सो क्षेत्रमा खाडलहरु सधैं नै अध्यारोमा रहन्छन । वैज्ञानिकहरुको अनुमान के छ भने, त्यहाँ बरफ हुन सक्छ । जुन किनै महत्वपूर्ण संसाधन हुनसक्छ । शोधकर्ताहरुले यो सैंयौं किलोमीटर क्षेत्रफलमा शोध केन्द्र स्थापना गर्न चाहान्छन् ।
यो एक सानो क्षेत्र हो त्यसैले यसमा नियंत्रणलाई लिएर विवाद पनि हुनसक्ने देखिन्छ । विगतका दुई दशकदेखि चीनले यो क्षेत्रमा निकै उपलब्धि हासिल गरेको छ । उसले अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेशन जस्तो एक मोड्यूल पनि तैयार पारिसकेको छ । चीनले मंगल ग्रहमा आफ्नो मिशनको क्रममा केवल मंगल ग्रहको कक्षको परिक्रमा मात्रै गरेन उसले मंगलको सतहमा उत्रिने पनि सफलता प्राप्त गरेको छ जुन निकै ठूलो उपलब्धी हो ।
अब चीन सन २०३० सम्म चन्द्रमामा आफ्नो बेस अर्थात अड्डा बनाउँन चाहान्छ । यता अमेरिका यही काम २०२८ भित्रै गर्न चाहान्छ । तर उसको यो मिशनमा पहिला नै ढिलाई भइसकेको छ । यस्तै अमेरिका यो मिशनको सफलताका लागि एलन मस्क र उनकी कम्पनी ’स्पेस एक्स’मा निर्भर छ ।अब स्पेस एक्सले नासाका लागि बनाइरहेको स्टारशिप अंतरिक्ष यानबिना उसको चन्द्र मिशन संभव छैन ।
अमेरिका र चीन पनि अंतरिक्षमा खोज अभियानका लागि निजी क्षेत्रका कम्पनीहरुको साथमा मिलेर काम गरिरहेको छ । यस्तै कयौं देशहरुले पनि यो खोजमा रुची देखाएका छन् । अमेरिकाले तीसभन्दा धेरै देशहरुसंग मिलेर चन्द्रमामा अनुसन्धानका लागि र त्यहाँ रहेका संसाधनहरुको प्रयोगका लागि सरकारहरु र निजी कम्पनीहरुका लागि कस्ता नियम र नीतिहरु हुनुपर्छ भन्नेमा सम्झौता पनि गरेको छ ।
विश्वभरका कम्पनीहरुलाई के आशा छ भने अमेरिका र उसको आर्टेमिस प्रोजेक्टले यो क्षेत्रमा नेतृत्व प्रदान गर्नेछ । कयौं देश र कम्पनीहरु चन्द्रमा पुगेर त्यहाँ रहेका संसाधनहरुको दोहन गर्न चाहान्छन् । यसैकारण पनि तिनिहरुले अमेरिकासंग सम्झौता गरेका छन् । यसै प्रकारले कयौं अन्य देशहरुले र त्यहाँका निजी कम्पनीहरुले चीनका साथमा पनि यो क्षेत्रमा सहयोग गरिरहेका छन् ताकी चन्द्रमामा ढांचागत विकास गरेर पैसा कमाउन सकियोस ।
चीनले १० वर्ष पहिले आफ्नो अन्तरिक्ष उद्योगलाई निजी कम्पनीहरुका लागि खुला गरेर धेरै सफलता पनि हात पारेको छ । तर अहिले पनि यो उद्योगको सबै भन्दा प्रमुख व्यक्ति भनेको एलन मस्क नै हुन् । जसको कम्पनीलाई नासाको ’आर्टेमिस मिशन’ का लागि चन्द्रमामा उत्रिने अंतरिक्षयान बनाउँने जिम्मा दिइएको छ । यसमा एलन मस्कको महत्वाकांक्षा पनि निकै देखिन्छ, सामाजिक संजालमा उनी यसबारे जानकारीहरु पनि सार्वजनिक गरिरहेकै हुन्छन् ।
एलन मस्क आफ्नो स्पेसशिप प्रोजेक्ट मार्फत देखाउन चाहान्छन्, कि उनी मानव भविष्यको दिशा तय गर्नमा लागि परेका छन् । अन्य ग्रहहरुमा मानव बस्ती बसाउँन उनको स्पेसशिपको अहम भूमिका हुनेछ । र उनको यो महत्वाकांक्षा केवल मुनाफा कमाउनमात्रै सीमित छैन, त्यो भन्दा कयौं गुणा अधिक छ । वैज्ञानिकहरुका अनुसार आर्टेमिस सम्झौताको लक्ष्य चन्द्रमामा आर्टेमिस बेसक्याम्प बनाउनु हो ।
जसका माध्यमबाट चन्द्रमामा उपलब्ध संसाधनहरुको प्रयोग गर्न सकियोस र मंगल ग्रहमा पुग्ने क्षमता बढाउन सकियोस । अहिलेसम्म चन्द्रमामा फलाम, टाइटेनियम र अन्य काम लाग्ने तत्वहरु रहेको पत्ता लागेको छ । भारतको चंद्रयान ३ मिशन चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवबाट ६०० किलोमिटरको दूरीमा उत्रिएको हो र त्यसले चन्द्रमामा सल्फर, एल्यूमिनियम र अन्य तत्वहरु रहेको पुष्टि गरेको थियो ।
तर पानी वा बरफ रहेको भन्ने पुष्टि हुन पाएको छैन । चन्द्रमामा पानीको बरफ पत्ता लगाउनका लागि २०२६ मा भारतले जापानसंग मिलेर थप एक अभियान चन्द्रमामा पठाउने तयारीमा छ ।चीन २०३६ सम्ममा चन्द्रमामा बेस बनाउन चाहान्छ । भारतले पनि यस्तै प्रोजेक्टको घोषणा गरिसकेको छ । यदी यसमा सफलता मिल्यो भने चन्द्रमाको गुरुत्वाकर्षणको प्रयोग गरेर त्यहाँबाट अंतरिक्षमा रकेट प्रक्षेपण गर्न सकिने वैज्ञानिकहरुले बताएका छन् ।
पृथ्वीबाट रकेट प्रक्षेपण निकै महंगो हुन्छ । किनभने चन्द्रमाको तुलनामा पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षणबाट बाहिर निस्कनका लागि धेरै इन्धन खर्च हुन्छ । यसैकारण कयौं देशहरुले चन्द्रमालाई एक सामरिक संसाधनकै रुपमा हेरिरहेका छन् । यस्तै चन्द्रमाको केही क्षेत्रमा सुर्यको प्रकाश सधैं रहन्छ । यो सतहको प्रयोग सौर्य ऊर्जा उत्पादनका लागि गर्न सकिने देखिन्छ । चन्द्रमामा सौर्य ऊर्जा उत्पादन गरेर तल्लो कक्षमा ठूला उपग्रहका माध्यमले सौर्य ऊर्जा वा सोलर एनर्जीलाई पनि माइक्रोवेभका माध्यमले पृथ्वीमा पठाउन सकिनेबारे पनि शोधकर्ताहरु लागि परेका छन् ।
अब सन १९६७ मा भएको अंतरिक्ष सम्झौता अन्तर्गत के सुनिश्चित गरिएको छ भने कुनै पनि देशले अंतरिक्षमा सार्वभौमत्वको दाबी गर्न सक्दैन । अर्थात यदी अमेरिका वा चीनले चन्द्रमाको अध्यारो क्षेत्रमा बस्ती बसाले पनि उनीहरुले त्यो क्षेत्रमा आफ्नो दाबी गर्न पाउँदैनन् । तर वास्तविकता यो भन्दा फरक हुने पनि देखिन्छ । किनभने चन्द्रमामा रहेका संसाधनहरुको समान रूपले प्रयोग होस् भन्ने बारेमा कुनै कानूनी व्यवस्था छैन ।
यस्तोमा जो पहिला त्यहाँ पुग्छ उसैले फाइदा उठाउने पनि देखिन्छ । यही दौडमा रहेका छन्, अमेरिका, चीन लगायतका देशहरु । वर्तमान स्थितिलाई हेर्दा के देखिन्छ भने अमेरिका २०२८ मा दोस्रो पटक चन्द्रममा पाइला राख्दै छ । त्यसको २ वर्षपछि चीन र त्यसको १० वर्षपछि भारत चन्द्रमामा पाइला राख्दै छ । यो क्रम रह्यो भने फाइदा पनि यिनै देशहरुले उठाउने निश्चित छ ।
यिनले फरक किसिमको टकराव निम्त्याउने पनि सम्भावना देखिन्छ । यसबारे तपाईँ टिप्पणीहरु अवस्य अवस्य ब्यक्त गर्नुहोला । ताजा खबरका लागि नेपाल टाइम्स्को अनलाइन पोर्टल डब्लु डब्लु डब्लु डट नेपाल टाइम्स् डट नेटमा गएर हेर्न सक्नु हुनेछ । यसैगरि हाम्रो युट्युव च्यानल र फेसबुक पेज पनि अवस्य भिजिट गर्नुहोला । तपाईले गर्नु भएको लाइक, कमेन्ट, सेयर र सब्क्राइबका लागि धेरै धन्यवाद । नेपाल टाइम्स् हेर्दै गर्नुहोला नमस्कार ।
