१९ वैशाख , काठमाण्डौ।
डोनाल्ड ट्रम्प नेतृत्वको अमेरिकाले इरानसँग जारी तनाव र युद्धको जोखिमका बीच कूटनीतिक वार्तालाई अघि बढाउने विषयमा कडा अडान कायम राख्दै आएको छ। यही सन्दर्भमा हालै इरानले युद्ध रोक्न तथा सम्भावित शान्ति प्रक्रियालाई अघि बढाउन नयाँ प्रस्ताव अघि सारे पनि अमेरिकाले त्यसलाई पुनः अस्वीकार गरेको छ। यसले दुई देशबीचको सम्बन्ध अझ जटिल मोडमा पुगेको संकेत गरेको छ।
इरानको सरकारी समाचार एजेन्सी आईआरएनए ९इस्लामिक रिपब्लिक न्युज एजेन्सी० का अनुसार इरानले अमेरिकासँग प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष वार्ताको ढोका खुला राख्ने प्रयासस्वरूप नयाँ प्रस्ताव तयार गरी मध्यस्थकर्ताको भूमिका निर्वाह गर्दै आएको पाकिस्तानमार्फत पठाएको हो। उक्त प्रस्ताव बिहीबार साँझ औपचारिक रूपमा पठाइएको बताइएको छ।
यद्यपि, उक्त प्रस्तावको विस्तृत सामग्री सार्वजनिक गरिएको छैन। प्रस्तावभित्र के–कस्ता शर्तहरू समेटिएका छन्, युद्धविरामका लागि कस्ता प्रतिबद्धता राखिएका छन् वा आणविक कार्यक्रमबारे इरानको धारणा के छ भन्ने विषयमा स्पष्ट विवरण अझै बाहिर आएको छैन। यसले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा विभिन्न अड्कलबाजीहरू जन्माएको छ।
इरानको विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता इस्माइल बकाईले एक टेलिभिजन अन्तर्वार्तामा आफ्नो देशको प्राथमिकता स्पष्ट पार्दै युद्ध अन्त्य र दिगो शान्ति स्थापना नै मुख्य लक्ष्य रहेको बताएका छन्। उनका अनुसार इरानले क्षेत्रीय स्थिरता र दीर्घकालीन समाधान खोज्ने दिशामा कूटनीतिक पहललाई निरन्तरता दिइरहेको छ।
तर अमेरिकी पक्ष भने यसमा सहमत देखिएको छैन। फ्लोरिडामा आयोजित एक सार्वजनिक कार्यक्रममा बोल्दै राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानको पछिल्लो प्रस्ताव आफूलाई स्वीकार्य नभएको स्पष्ट पारे। उनले इरानको नेतृत्वभित्रै स्पष्टता र एकता अभाव रहेको आरोप लगाए।
ट्रम्पका अनुसार, “इरानको नेतृत्व अहिले अलमलमा परेको छ र गम्भीर रूपमा विभाजित देखिन्छ। उनीहरू वार्ता गर्न चाहन्छन्, तर आफ्नो आन्तरिक सहमतिमा पुग्न सकिरहेका छैनन्।” उनले थपे कि यस्ता अस्पष्ट र अपूर्ण प्रस्तावहरूले दीर्घकालीन समाधान दिन नसक्ने भएकाले अमेरिका सावधानीपूर्वक अघि बढिरहेको छ।
यो पहिलो पटक भने होइन जब इरानको प्रस्ताव अस्वीकार गरिएको हो। यसअघि पनि अप्रिल २६ र २७ मा इरानले छुट्टाछुट्टै प्रस्तावहरू पेस गरेको थियो, तर ती दुवै प्रस्तावहरूलाई अमेरिकी प्रशासनले अस्वीकार गरेको थियो। यसले देखाउँछ कि दुई देशबीचको विश्वासको संकट अझै गहिरो छ।
ह्वाइट हाउसका एक अधिकारीका अनुसार इरानको पछिल्लो प्रस्तावमा सबैभन्दा संवेदनशील मानिने आणविक कार्यक्रमको विषय उल्लेख नभएकाले अमेरिका सन्तुष्ट हुन सकेको छैन। अमेरिकाको दृष्टिकोणमा, इरानसँग हुने कुनै पनि सम्झौतामा आणविक हतियार विकासको मुद्दा केन्द्रीय विषय हुनैपर्छ।
अमेरिका लामो समयदेखि इरानलाई आणविक हतियार विकास गर्नबाट रोक्नुपर्ने अडानमा अडिग रहँदै आएको छ। ट्रम्प प्रशासन विशेषगरी यस विषयमा कठोर नीतिका लागि चिनिन्छ। उनीहरूका अनुसार, यदि इरानले आफ्नो आणविक कार्यक्रमबारे स्पष्ट र ठोस प्रतिबद्धता नदेखाएसम्म कुनै पनि शान्ति प्रस्ताव विश्वसनीय मान्न सकिँदैन।
यता, इरान भने आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षाको अधिकार र सार्वभौमिकताको कुरा उठाउँदै आएको छ। उसले आफ्नो आणविक कार्यक्रम शान्तिपूर्ण उद्देश्यका लागि मात्र भएको दाबी गर्दै आएको छ, तर अमेरिकासहित पश्चिमी राष्ट्रहरू यस दाबीप्रति विश्वस्त हुन सकेका छैनन्।
हालको अवस्था हेर्दा, कूटनीतिक प्रयास जारी भए पनि दुबै पक्षबीच गहिरो अविश्वास र रणनीतिक मतभेद कायमै छन्। इरानले प्रस्तावमार्फत वार्ताको ढोका खुला राख्ने प्रयास गरिरहेको छ भने अमेरिका स्पष्ट, कठोर र विस्तृत प्रतिबद्धता बिना कुनै पनि सम्झौतामा अघि नबढ्ने संकेत गरिरहेको छ।
यसरी, इरान–अमेरिका सम्बन्ध फेरि एकपटक संवेदनशील मोडमा पुगेको छ, जहाँ सानो कूटनीतिक असफलताले ठूलो क्षेत्रीय तनाव निम्त्याउन सक्ने जोखिम रहेको छ। आगामी दिनहरूमा दुवै पक्षले लिने निर्णयले मध्यपूर्व मात्र होइन, विश्व राजनीति र सुरक्षामा समेत ठूलो प्रभाव पार्ने निश्चित देखिन्छ।
