२० भदौ , काठमाण्डौ ।
रसुवाको भोटेकोशीबाट सुरु भएको विनाशकारी बाढी आएको आज एघार दिन भएको छ। बाढी आएको दश दिनसम्म सुरुङहरूबाट मान्छेहरूको जीवितै उद्धार भएको छ। अझै पनि सम्पर्कविहीन भएकाहरू जीवितै भेटिने आशा मरिसकेको छैन।
बाढीमा परी अहिलेसम्म १ हजार २ सय ९४ जनाको शव फेला परेको छ भने ५ हजार ५३ जना अझै सम्पर्कविहीन छन्। राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका अनुसार बाढी प्रभावित क्षेत्रबाट १३ हजार ९५ जनाको उद्धार गरिएको छ भने ५ हजार ६ सय ६३ जनाको उपचार गरिएको छ।
बाढीपछि हराइरहेकाहरूको खोजी जारी रहेकै बेला दशौँ दिन अपर त्रिशूली–३ ‘ए’ जलविद्युत् आयोजनाको सुरुङबाट दुई जनाको जीवित उद्धार भएको छ। सुरुङभित्र लामो समयदेखि फसेका सञ्जय साह र कविर महर्जनको उद्धारले निरन्तर शोक र निराशाबीच आशाको सन्देश दिएको छ।
प्रारम्भिक सरकारी मूल्यांकनअनुसार बाढीबाट घर, सम्पत्ति र पूर्वाधारमा मात्रै कम्तीमा ३ खर्ब ८७ अर्ब ५० करोड रुपैयाँ बराबरको क्षति भएको छ। यो विवरण राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका प्रमुख धर्मराज उप्रेतीले सार्वजनिक गरेका प्रारम्भिक आकलनमा आधारित हो। विस्तृत क्षति मूल्यांकन अझै हुन बाँकी छ।
विपत्तिको दशौँ दिन शुक्रबार राति प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले धैर्य, एकता र कर्तव्यका साथ अघि बढ्न नागरिकलाई अपिल गरेका छन्। प्रधानमन्त्रीले सामाजिक सञ्जालमार्फत विपद्को समयमा हार मानेर वा निराश भएर नबस्न समेत अपिल गरेका छन्।
“विपद्को भाषा विनाश र दुःख हो, तर यस्तो संकटका बेला हामीले एकता, सद्भाव र भ्रातृत्वको भावना मनमा राखेर काम गर्नुपर्छ,” प्रधानमन्त्री शाहले भनेका छन्। उनले विपद्पीडितको पुनर्स्थापना र सुरक्षित नेपालको पुनर्निर्माणमा सरकार क्रियाशील हुने बताएका छन्। “आउनुहोस्, हामी सबै मिलेर यो विपद्को सामना गरौँ र सुरक्षित एवं उज्यालो नेपालको निर्माणमा जुटौँ,” उनले भनेका छन्।
यसअघि प्रतिनिधिसभालाई सम्बोधन गर्दै प्रधानमन्त्री शाहले रसुवा, नुवाकोट र धादिङमा भएको क्षतिलाई सिंगो देशको पीडा बताएका थिए। “यो पीडा रसुवा, नुवाकोट वा धादिङको मात्र होइन, यो सिंगो नेपालको छातीमा परेको साझा बज्रपात हो,” उनले भनेका थिए।
भदौ १० गते बिहान रसुवाको भोटेकोशी नदीमा एकाएक आएको बाढीले टिमुरे, रसुवागढी, स्याफ्रुबेँसी, बेत्रावतीलगायत क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्यायो। बाढीको बहावसँगै आएको ढुंगा, माटो, हिलो र अन्य पदार्थले बस्ती, सडक, पुल, कार्यालय, सुरक्षा चौकी र जलविद्युत् आयोजनाका संरचनामा क्षति पुर्यायो।
बाढीको प्रभाव रसुवामा मात्र सीमित रहेन। त्रिशूली नदीको बहावसँगै नुवाकोट, धादिङ, चितवन, गोरखा, तनहुँ तथा नवलपरासीका नदी तटीय क्षेत्रसमेत प्रभावित भए। सरकारले बाढी आएको केही समयमै राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन समितिको आकस्मिक बैठक बसेर उद्धारलाई प्राथमिकता दिने निर्णय गरेको थियो।
नेपाली सेनाको हेलिकोप्टर मेडिकल टोलीसहित प्रभावित क्षेत्रमा परिचालन भयो। नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी पनि खोज तथा उद्धारमा खटिए। पछिल्लो तथ्यांकअनुसार विपद् प्रतिकार्यमा २१ हजार ४ सय २१ सुरक्षाकर्मी परिचालन भएका छन्।
उद्धारमा हेलिकोप्टर प्रयोग गरिएको छ। गम्भीर घाइते, गर्भवती, सुत्केरी, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक तथा अपांगता भएका व्यक्तिलाई प्राथमिकतामा राखेर उद्धार गरिएको सरकारले जनाएको छ। प्रभावितलाई अस्थायी रूपमा विद्यालय तथा सार्वजनिक भवनमा राख्ने व्यवस्था मिलाइएको छ।
बाढीपछि स्वास्थ्य आपत्कालीन प्रणाली सक्रिय पारिएको थियो। रसुवा तथा नुवाकोटलगायत प्रभावित क्षेत्रका अस्पतालमा उपचारको व्यवस्था मिलाउनुका साथै गम्भीर घाइतेलाई काठमाडौं ल्याउने व्यवस्था गरिएको थियो। सरकारको तथ्यांकअनुसार हालसम्म ५ हजार ६ सय ६३ जनाको उपचार भएको छ।
विभिन्न स्थानबाट १३ हजार ९५ जनाको उद्धार गरिएको छ। प्रभावितलाई खाद्यान्न, पानी, त्रिपाल, कम्बल, सोलार बत्ती, जेनेरेटरलगायतका सामग्री पठाइएको छ। उद्धार, राहत, खोजी तथा समन्वयका लागि सरकारले छुट्टै उद्धार अनुरोध पोर्टलसमेत सञ्चालनमा ल्याएको छ।
सरकारी पोर्टलमा हराएका व्यक्तिको विवरण, सहयोगको माग तथा उपलब्ध सहयोगबारे जानकारी राख्ने व्यवस्था गरिएको छ। बाढीबाट सबैभन्दा जटिल अवस्था जलविद्युत् आयोजनाहरूमा देखिएको छ। माथिल्लो त्रिशूली–१, रसुवागढी, माथिल्लो त्रिशूली–३ ‘बी’, माथिल्लो त्रिशूली–३ ‘ए’, चिलिमे र लाङटाङ खोलालगायत आयोजनामा काम गर्ने धेरै व्यक्ति बाढीपछि सम्पर्कविहीन भएका छन्।
अपर त्रिशूली–३ ‘ए’ आयोजनाको सुरुङमा फसेका दुई जनाको दशौँ दिनमा जीवित उद्धार भएपछि सुरुङभित्र अझै जीवनको सम्भावना रहेको आशा बढेको छ। सञ्जय साह र कविर महर्जनलाई लामो उद्धार प्रयासपछि सुरुङबाट बाहिर निकालिएको हो। उनीहरूलाई उपचारका लागि अस्पताल लगिएको छ।
यसअघि विभिन्न जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङमा फसेका तथा सम्पर्कविहीन व्यक्तिको खोजी गर्न नेपाली सेनासँगै चीन, भारत र दक्षिण कोरियाबाट आएका उद्धार तथा प्राविधिक टोली परिचालन भएका थिए।
सुरुङ उद्धारमा विशेष उपकरण, क्यामेरा, तालिमप्राप्त कुकुर तथा अन्य प्रविधिको प्रयोग गरिएको छ।
तर सुरुङभित्र पानी, हिलो र माटो भरिनु तथा संरचना क्षतिग्रस्त हुनुका कारण उद्धार निकै कठिन बनेको छ। बाढीले नेपालमा गरेको आर्थिक क्षतिको प्रारम्भिक अनुमान ३ खर्ब ८७ अर्ब ५० करोड रुपैयाँ पुगेको छ। यसमा घर, सम्पत्ति र पूर्वाधारको क्षति समेटिएको छ।
प्राधिकरणका प्रमुख धर्मराज उप्रेतीका अनुसार यो प्रारम्भिक अनुमान हो। सम्बन्धित निकाय तथा विभागसँग समन्वय गरी प्रारम्भिक तथ्यांक तयार गरिएको र विस्तृत क्षति तथा आवश्यकता मूल्यांकन पछि गरिनेछ। बाढीबाट कम्तीमा ७ हजार ५ सय घर पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त भएको प्रारम्भिक अनुमान छ।
प्रभावित क्षेत्रमा करिब २० हजार घर पुनर्निर्माण गर्नुपर्ने अवस्था रहेको प्राधिकरणले जनाएको छ। प्रारम्भिक पुनर्स्थापनाका लागि सडक निर्माण, अस्थायी आवास, खानेपानी र विद्युत् पुनर्स्थापनामा मात्रै आगामी चार महिनामा करिब ७ अर्ब ९५ करोड रुपैयाँ आवश्यक पर्ने अनुमान गरिएको छ।
यसले बाढीको क्षति केवल मानवीय संकटमा सीमित नभई सडक, पुल, ऊर्जा, आवास र अन्य सार्वजनिक पूर्वाधार पुनर्निर्माणको ठूलो चुनौती बनेको देखाउँछ। बाढीपीडितका लागि सरकारले प्रधानमन्त्री दैवी प्रकोप उद्धार तथा राहत कोषमार्फत सहयोग संकलन गरिरहेको छ।
प्रधानमन्त्री शाहले भदौ १७ गते प्रतिनिधिसभामा जानकारी दिँदा राहत कोषमा ७ अर्ब ८८ लाख ५७ हजार २ सय १७ रुपैयाँ जम्मा भएको बताएका थिए। त्यसमध्ये १ अर्ब रुपैयाँ राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणलाई निकासा गरिएको र निकासा भएको रकमबाट ६ करोड ७५ लाख रुपैयाँ रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा र तनहुँका १५ पालिकामा पठाइएको उनले बताएका थिए।
यसअघि नै सरकारले राहत तथा पुनर्स्थापनाका लागि आर्थिक सहयोग गर्न सार्वजनिक अपिल गरिसकेको थियो। प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालयले राहत रकम पारदर्शी रूपमा संकलन तथा परिचालन गर्ने उद्देश्यले आधिकारिक उद्धार पोर्टलसमेत सञ्चालन गरेको छ।
भुटानले पनि प्रधानमन्त्री दैवी प्रकोप उद्धार तथा राहत कोषमा १६ करोड रुपैयाँ सहयोग गरेको छ। राहत संकलन अझै जारी रहेकाले पछिल्लो समयसम्मको कुल रकम यसभन्दा बढी हुन सक्ने भए पनि भदौ १९ गतेसम्म सार्वजनिक रूपमा पुष्टि भएको रकमको पूर्ण नयाँ अद्यावधिक विवरण उपलब्ध नभएकाले यही पछिल्लो पुष्टि भएको सरकारी तथ्यांकलाई आधार मानिएको छ।
सरकारका अनुसार अहिलेको मुख्य प्राथमिकता तीनवटा छन्—खोज तथा उद्धार, राहत तथा उपचार र पुनर्स्थापना। पहिलो चरणमा सुरक्षाकर्मी, हेलिकोप्टर तथा उद्धार उपकरण परिचालन गरी जोखिममा रहेका नागरिकको उद्धार गरिएको छ। हराइरहेकाहरूको खोजी अझै जारी छ।
दोस्रो चरणमा घाइतेको उपचार, विस्थापितलाई अस्थायी बसोबास र खाद्यान्न तथा अन्य अत्यावश्यक सामग्री उपलब्ध गराउने काम भइरहेको छ। तेस्रो चरणमा क्षतिग्रस्त सडक, पुल, विद्युत् र खानेपानी संरचना पुनर्स्थापना तथा घरबार गुमाएकाहरूका लागि आवास निर्माण गर्ने तयारी छ।
प्रधानमन्त्री शाहले संसद्मा सरकारले रसुवा र नुवाकोटका लागि एक–एक करोड रुपैयाँ तथा धादिङका लागि ५० लाख रुपैयाँ तत्काल निकासा गरेको जानकारी दिएका थिए। प्रभावित क्षेत्रमा राहत सामग्री पुर्याउन काठमाडौं, नुवाकोट र धादिङमा रहेका सरकारी तथा सुरक्षा निकायका गोदाम प्रयोग गरिएको पनि उनले बताएका थिए।
विपत्तिपछि नेपाललाई विभिन्न देश तथा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाबाट सहयोग र प्राविधिक सहायता प्राप्त भएको छ। विशेषगरी सुरुङमा फसेकाहरूको उद्धारका लागि छिमेकी चीन र भारतसँगै दक्षिण कोरियाबाट समेत प्राविधिक जनशक्ति परिचालन भएको छ।
संयुक्त राष्ट्रसंघले पनि प्रभावित नागरिकका लागि मानवीय सहयोगको आह्वान गरेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायबाट आएको सहयोग तत्काल उद्धार तथा राहतसँगै पुनर्स्थापनामा प्रयोग गर्ने सरकारको तयारी छ।
विपत्तिको दश दिनपछि अब अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न पनि उठेको छ—यति ठूलो बाढी आउनुअघि नागरिकलाई पर्याप्त पूर्वसूचना किन पुग्न सकेन रु
भोटेकोशीमा आएको बाढीको बहाव निकै ठूलो र अचानक थियो। त्यसकारण क्षति पूर्ण रूपमा रोक्न सम्भव नभए पनि पूर्वसूचना, जोखिमको पहिचान र स्थानीय तहको तयारी बलियो भएको भए केही मानवीय तथा भौतिक क्षति घटाउन सकिन्थ्यो कि भन्ने प्रश्न उठेको छ।
सरकारले पनि अब विपद् जोखिम न्यूनीकरण र पूर्वसूचना प्रणालीलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ। हिमाली क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तन र बढ्दो प्राकृतिक जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै दीर्घकालीन तयारी आवश्यक देखिएको छ।
दश दिनअघि भोटेकोशीमा आएको बाढीले सुरु गरेको विनाश अहिले पनि पूर्ण रूपमा रोकिएको छैन। नदी किनारका बस्तीमा हिलो र भग्नावशेष छन्। धेरै परिवार आफन्तको खोजीमा छन्। जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङमा अझै मानिस फसेका हुनसक्ने आशामा उद्धार टोली खोजीमा छ।
