१९ असोज , काठमाण्डौ ।
भारतको एउटा सामान्य खेलौना पसलमा गएर हेर्दा बालबालिकाका लागि नयाँ खेलौना मात्र होइन, भारत र चीनबीचको बदलिँदो आर्थिक सम्बन्धको एउटा महत्वपूर्ण तस्वीर पनि देख्न सकिन्छ । केही वर्षअघि भारतले चीनलगायत विदेशबाट आयात हुने खेलौनामाथि ठूलो मात्रामा भन्सार शुल्क बढाएको थियो।
सन् २०२० तिर भारतले आयातित खेलौनामा लाग्ने शुल्क २० प्रतिशतबाट बढाएर ६० प्रतिशत र पछि ७० प्रतिशतसम्म पु¥यायो । त्यतिबेला भारतीय व्यापारीहरूले विरोध गरेका थिए। उनीहरूको भनाइ थियो—स्थानीय कम्पनीहरूले विदेशी उत्पादनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्दैनन्। तर उच्च भन्सार शुल्कसँगै कडा गुणस्तर मापदण्ड लागू भएपछि अवस्था परिवर्तन हुन थाल्यो ।
भारतमा खेलौनाको आयात सन् २०२० मा करिब ३० करोड अमेरिकी डलरबाट घटेर अहिले करिब १० करोड डलरमा आएको छ । त्यही अवधिमा खेलौनाको निर्यात भने करिब १२ करोड ९० लाख डलरबाट बढेर २० करोड डलर पुगेको छ ।
यसबाट भारतले चिनियाँ खेलौनामाथिको निर्भरता पनि उल्लेखनीय रूपमा घटाएको छ । केही वर्षअघि भारतको खेलौना बजारमा चीनको हिस्सा करिब ७० प्रतिशत रहेको थियो । तर खेलौना उद्योग भारतको चीनसँगको व्यापारमा एउटा दुर्लभ सफल उदाहरण मात्र हो ।
समग्र व्यापारमा भने भारतको चीनसँगको घाटा झन् बढिरहेको छ । सन् २०२० मा करिब ४४ अर्ब डलर रहेको भारतको व्यापार घाटा अहिले ११२ अर्ब डलरसम्म पुगेको बताइएको छ । विशेषज्ञहरूका अनुसार चीनसँगको राजनीतिक तथा सुरक्षा सम्बन्ध कमजोर भएको समयमा पनि भारतको चिनियाँ सामानमाथिको आर्थिक निर्भरता घट्नुको सट्टा बढेको छ ।
चीन अहिले भारतको औद्योगिक आयातको ३० प्रतिशतभन्दा बढी आपूर्ति गर्ने देश बनेको छ । भारत धेरै महत्वपूर्ण उत्पादनका लागि चीनमा निर्भर छ । भारतले स्मार्टफोन र सोलार उपकरणजस्ता तयारी सामानको आयात घटाएर आफ्नै देशमा उत्पादन बढाएको छ ।
भारत अहिले विश्वका कुल आईफोनमध्ये एक चौथाइभन्दा बढी उत्पादन गर्ने अवस्थामा पुगेको बताइएको छ । तर यहाँ एउटा ठूलो समस्या छ। भारतमा उत्पादन हुने यी सामानका लागि आवश्यक धेरैजसो पार्टपुर्जा र कच्चा पदार्थ चीनबाट आउँछन् ।
अर्थात् भारतले अन्तिम उत्पादन आफ्नै देशमा बनाए पनि त्यसको उत्पादन प्रक्रियामा चीनमाथिको निर्भरता कायमै छ । यही अवस्था औद्योगिक मेसिन, ब्याट्रीका सामग्री, रसायन, सोलार सेल र उत्पादन उपकरणमा पनि देखिन्छ ।
विद्युत् उपकरण तथा इलेक्ट्रोनिक्स भारतको कुल आयातमा करिब ३६ प्रतिशत हिस्सा ओगट्छन्। त्यसपछि मेसिनरी तथा मेकानिकल उपकरणको हिस्सा करिब २१ दशमलव ७ प्रतिशत रहेको बताइएको छ । यसबीच चीनमा उत्पादन क्षमता अत्यधिक बढेको छ ।
स्टिलदेखि सोलार प्यानल र इलेक्ट्रिक गाडीसम्म चीनले ठूलो मात्रामा उत्पादन गरिरहेको छ । तर चीनको आन्तरिक अर्थतन्त्रमा माग सुस्त हुँदा अतिरिक्त उत्पादन विदेशी बजारतर्फ पठाउने क्रम बढेको छ । भारत ती सामानका लागि ठूलो बजार बनेको छ, किनभने भारतमा पनि उत्पादन र पूर्वाधार विस्तार तीव्र गतिमा भइरहेको छ ।
अर्कोतर्फ, भारतीय कम्पनीहरूका लागि चिनियाँ बजारमा प्रवेश गर्न भने अझै कठिनाइ छ । विभिन्न भन्सार तथा गैर–भन्सार अवरोधका कारण भारतीय उत्पादनले चीनमा अपेक्षित बजार पाउन नसकेको विशेषज्ञहरूको भनाइ छ ।
भारत र चीनबीचको सम्बन्ध पछिल्लो समय केही सुधारतर्फ गएको देखिन्छ । सेप्टेम्बरमा ब्रिक्स सम्मेलनको अवसरमा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी र चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङले व्यापार असन्तुलन तथा सप्लाई चेनसम्बन्धी समस्या समाधान गर्ने विषयमा छलफल गरेका थिए ।
तर भारतका लागि चुनौती ठूलो छ । चीनबाट आयात घटाउन केवल तयार सामानको उत्पादन बढाएर पुग्दैन । भारतले आफ्नै देशमा पार्टपुर्जा, कच्चा पदार्थ र औद्योगिक मेसिन उत्पादन गर्ने क्षमता पनि विकास गर्नुपर्नेछ ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार दीर्घकालीन समाधान भनेको भारतको उत्पादन क्षमता बलियो बनाउनु हो। त्यसका लागि सस्तो विद्युत्, सहज ऋण, प्रभावकारी यातायात तथा स्थिर सरकारी नीति आवश्यक हुन्छ । भारतले चीनसँगको व्यापार घाटा घटाउन औषधिजस्ता क्षेत्रमा निर्यात बढाउने सम्भावना पनि खोज्न सक्छ ।
तर ११२ अर्ब डलरको व्यापार घाटा केही सीमित उत्पादनको निर्यातबाट मात्र घटाउन सजिलो छैन । त्यसैले भारतका लागि मुख्य चुनौती चीनबाट आयात घटाउनु मात्र होइन, आफ्नै उद्योगलाई बलियो बनाउनु र चिनियाँ बजारमा भारतीय उत्पादनको पहुँच बढाउनु पनि हो ।
अर्थात्, एउटा खेलौनाको पसलबाट सुरु भएको यो कथा वास्तवमा भारतको ठूलो आर्थिक चुनौतीको तस्वीर हो—भारतले चीनसँगको व्यापारमा निर्भरता घटाएर आफ्नै उत्पादन क्षमता कति बलियो बनाउन सक्छ भन्ने प्रश्न अब अझ महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ ।।
