२२ असोज , काठमाण्डौ ।
यस वर्षको अन्त्यतिर अल निनो थप शक्तिशाली बन्दै डिसेम्बरमा चरम अवस्थामा पुग्ने सम्भावना देखिएको छ । विश्व मौसम संगठन (डब्ल्यूएमओ) का अनुसार प्रशान्त महासागरमा विकसित हुँदै गएको शक्तिशाली अल निनोका कारण विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा तापक्रम, वर्षा तथा मौसमी गतिविधिको ढाँचामा उल्लेख्य परिवर्तन आउन सक्छ ।
मध्य तथा पूर्वी उष्णकटिबन्धीय प्रशान्त महासागरको समुद्री सतहको तापक्रम अक्टोबरदेखि डिसेम्बर २०२६ सम्म असामान्य रूपमा उच्च रहने सम्भावना रहेकाले वैज्ञानिकहरूले अल निनो डिसेम्बर आसपास चरम अवस्थामा पुग्न सक्ने अनुमान गरेका हुन्।
अल निनोको प्रभाव प्रशान्त महासागरमा मात्र सीमित नरहने भएकाले यसले विश्वका विभिन्न भागमा अत्यधिक गर्मी, खडेरी, भारी वर्षा तथा बाढीजस्ता मौसमी जोखिम बढाउन सक्ने बताइएको छ। वैज्ञानिकहरूले अल निनोको अवस्था मापन गर्न प्रशान्त महासागरको निनो–३.४ क्षेत्रमा रहेको समुद्री सतहको तापक्रमलाई महत्वपूर्ण सूचकका रूपमा प्रयोग गर्छन् ।
भूमध्यरेखीय मध्य तथा पूर्वी प्रशान्त क्षेत्रमा रहेको उक्त क्षेत्रमा समुद्री सतहको तापक्रम सामान्यभन्दा कति तातो वा चिसो छ भन्ने आधारमा अल निनो र ला निनाको अवस्था तथा ती घटनाको तीव्रता मूल्यांकन गरिन्छ।
उपलब्ध तथ्यांकअनुसार निनो–३.४ क्षेत्रमा समुद्री सतहको तापक्रम जुन २०२६ मा सामान्यभन्दा करिब १.६ डिग्री सेल्सियस बढी थियो भने अगस्टसम्म आइपुग्दा यो अन्तर करिब २.५ डिग्री सेल्सियस पुगेको छ।
अक्टोबरदेखि डिसेम्बरसम्म उक्त क्षेत्रमा समुद्री सतहको तापक्रम सामान्यभन्दा औसत ३.७ डिग्री सेल्सियससम्म बढी हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। तापक्रम अझ बढेमा यो विगतमा अभिलेख गरिएका शक्तिशाली अल निनोमध्ये एक बन्न सक्ने वैज्ञानिकहरूको आकलन छ।
डब्ल्यूएमओका अनुसार अहिले विकसित हुँदै गएको अल निनो सन् २०२७ को फेब्रुअरीसम्म कायम रहने सम्भावना उच्च रहेको छ। शक्तिशाली अल निनोको सबैभन्दा प्रत्यक्ष प्रभाव विश्वव्यापी तापक्रममा देखिन सक्ने मौसमविद्हरूले बताएका छन् ।
अक्टोबरदेखि डिसेम्बरसम्म विश्वका ठूलो भूभागमा सामान्यभन्दा बढी तापक्रम रहने सम्भावना रहेको छ । यद्यपि यसको अर्थ हरेक स्थानमा हरेक दिन अत्यधिक गर्मी हुने भन्ने होइन, तर समग्र मौसम अवधिमा औसत तापक्रम बढ्नुका साथै चरम गर्मीका घटनाको सम्भावना भने बढ्न सक्छ।
जलवायु परिवर्तनका कारण विश्वव्यापी तापक्रम यसअघि नै बढिरहेको अवस्थामा शक्तिशाली अल निनो थप सक्रिय भए गर्मीको जोखिम अझ बढ्न सक्ने देखिएको छ। अगस्ट २०२६ मा विश्वव्यापी समुद्री सतहको तापक्रमसमेत उच्च तहमा पुगेको जनाइएको छ।
अल निनोले तापक्रमसँगै विश्वको वर्षाको ढाँचामा समेत परिवर्तन ल्याउन सक्छ। केही क्षेत्रमा सामान्यभन्दा बढी वर्षा हुने सम्भावना रहँदा अन्य क्षेत्रमा वर्षा कम हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।
पूर्वी तथा मध्य प्रशान्त क्षेत्रमा सामान्यभन्दा बढी वर्षाको सम्भावना रहेको छ भने अफ्रिकाको ग्रेटर हर्न, मध्य एसियाका केही भाग, पूर्वी एसियाका तटीय क्षेत्र तथा उत्तरी अरब प्रायद्वीपका केही क्षेत्रमा पनि बढी वर्षा हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।
यसको विपरीत पश्चिमी प्रशान्त र भारतीय उपमहाद्वीपमा सामान्यभन्दा कम वर्षा हुने सम्भावना देखिएको छ । मध्य अमेरिकाको दक्षिणी भाग, क्यारेबियन तथा उत्तर–पश्चिमी दक्षिण अमेरिकामा समेत वर्षा कम हुन सक्ने डब्ल्यूएमओको अनुमान छ।
भारतीय उपमहाद्वीपमा सामान्यभन्दा कम वर्षाको सम्भावनाले दक्षिण एसियाका मुलुकमा समेत चिन्ता बढाएको छ। वर्षा कम भएमा कृषि उत्पादन, जलस्रोत, खानेपानी तथा त्यससँग सम्बन्धित आर्थिक गतिविधिमा प्रत्यक्ष असर पर्न सक्छ।
विशेषगरी वर्षामा निर्भर कृषि प्रणाली भएका मुलुकमा लामो समयसम्म वर्षा कम भए उत्पादन घट्ने, सिँचाइ तथा खानेपानीको माग बढ्ने र जलविद्युत् उत्पादनमा समेत प्रभाव पर्न सक्ने जोखिम रहन्छ।
यद्यपि मौसमी पूर्वानुमानले कुनै निश्चित स्थानमा मौसम ठ्याक्कै कस्तो हुन्छ भन्ने निश्चित गर्दैन। स्थानीय भौगोलिक अवस्था, हावाको प्रवाह, समुद्री अवस्था तथा अन्य मौसमी प्रणालीका कारण वास्तविक तापक्रम र वर्षा पूर्वानुमानभन्दा फरक हुन सक्ने मौसमविद्हरू बताउँछन्।
प्रशान्त महासागरमा विकसित अल निनोसँगै हिन्द महासागरको अवस्थाले पनि विश्वको मौसमी प्रणालीमा प्रभाव पार्न सक्छ। डब्ल्यूएमओका अनुसार इन्डियन ओसन डाइपोल (आईओडी) सकारात्मक अवस्थामा रहेको छ र अक्टोबरमा चरममा पुग्ने अनुमान गरिएको छ।
त्यसपछि यसको प्रभाव क्रमशः कमजोर हुँदै जाने सम्भावना छ। त्यस्तै भूमध्यरेखीय एटलान्टिक महासागरको समुद्री सतहको तापक्रम पनि सामान्यभन्दा बढी रहने अनुमान गरिएको छ। प्रशान्त, हिन्द र एटलान्टिक महासागरमा एकै समयमा देखिएका असामान्य अवस्थाले विश्वको मौसमी प्रणालीलाई थप जटिल बनाउन सक्ने मौसमविद्हरूको आकलन छ।
शक्तिशाली अल निनोका कारण गर्मी, खडेरी तथा भारी वर्षाजस्ता चरम मौसमी घटनाको जोखिम बढेमा यसको असर कृषि, खानेपानी, ऊर्जा, स्वास्थ्य, व्यापार तथा पारिस्थितिक प्रणालीसम्म पुग्न सक्छ।
अत्यधिक गर्मीले स्वास्थ्यमा समस्या बढाउन सक्ने, खडेरीले कृषि तथा खानेपानीमा दबाब सिर्जना गर्न सक्ने र कतिपय क्षेत्रमा अत्यधिक वर्षाले बाढी तथा पहिरोजस्ता विपद्को जोखिम बढाउन सक्ने देखिन्छ। यद्यपि कुनै एउटा चरम मौसमी घटना अल निनोका कारण मात्रै भएको निष्कर्ष निकाल्न नमिल्ने विज्ञहरूको भनाइ छ ।
स्थानीय मौसम प्रणाली, समुद्री अवस्था र अन्य जलवायु कारकले पनि त्यस्ता घटनामा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने भएकाले प्रभावको मूल्यांकन गर्दा सबै पक्षलाई ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ।
यसका बाबजुद सन् २०२६ को अन्त्यतिर शक्तिशाली बन्दै गएको अल निनोले विश्वका मुलुकलाई सम्भावित गर्मी, खडेरी, भारी वर्षा तथा अन्य मौसमी जोखिमका लागि समयमै पूर्वतयारी गर्नुपर्ने संकेत दिएको छ ।
विशेषगरी कृषि, जलस्रोत, स्वास्थ्य तथा विपद् व्यवस्थापनका क्षेत्रमा जोखिम न्यूनीकरणका उपायलाई प्रभावकारी बनाउनुका साथै मौसमसम्बन्धी पूर्वानुमान र निगरानी प्रणालीलाई थप सुदृढ गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।
