२७ असोज , काठमाण्डौ ।
मङ्गल ग्रहमा प्राचीन समयमा सूक्ष्म जीवको गतिविधि भएको हुन सक्ने सम्भावनालाई बल पुग्ने संकेत भेटिएको छ। अमेरिकी अन्तरिक्ष अनुसन्धान संस्था नासाको पर्सिभरेन्स रोभरले सङ्कलन गरेको चट्टानमा देखिएका विशेष धब्बाले मङ्गल ग्रहमा कुनै समय जीवन अस्तित्वमा थियो कि थिएन भन्ने बहसलाई फेरी चर्चामा ल्याएको छ।
वैज्ञानिकहरूले ‘सफायर क्यान्यन’ नाम दिएको चट्टानको नमुनामा देखिएका संरचना पृथ्वीमा सूक्ष्म जीवको गतिविधिका कारण बन्ने केही संरचनासँग मिल्दोजुल्दो छन्। यद्यपि, ती संरचना जैविक गतिविधिबाट बनेका हुन् वा प्राकृतिक रासायनिक तथा भूगर्भीय प्रक्रियाका परिणाम हुन् भन्ने विषयमा अहिलेसम्म अन्तिम निष्कर्ष निस्किएको छैन।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार, यस विषयमा विश्वसनीय निष्कर्ष निकाल्न नमुनालाई मङ्गल ग्रहबाट पृथ्वीमा ल्याएर अत्याधुनिक प्रयोगशालामा परीक्षण गर्न आवश्यक छ। तर नमुना फिर्ता ल्याउने नासाको महत्त्वाकाङ्क्षी कार्यक्रम लागत र प्राविधिक जटिलताका कारण अनिश्चित बनेको छ।
यही परिस्थितिमा चीनले सन् २०३१ सम्म मङ्गल ग्रहबाट नमुना पृथ्वीमा ल्याउने लक्ष्य अघि सारेको छ। पर्सिभरेन्स रोभर सन् २०२१ को फेब्रुअरीमा मङ्गल ग्रहको जेजेरो क्रेटरमा अवतरण गरेको थियो। वैज्ञानिकहरूको अनुमानअनुसार, उक्त क्षेत्रमा प्राचीन समयमा ताल रहेको थियो र नदीमार्फत त्यहाँ पानी आइपुग्ने गथ्र्यो।
पानीको उपस्थितिमा बनेका चट्टानमा प्राचीन वातावरण तथा सम्भावित जैविक गतिविधिका प्रमाण लामो समयसम्म सुरक्षित रहन सक्ने भएकाले जेजेरो क्रेटरलाई अनुसन्धानका लागि महत्त्वपूर्ण क्षेत्र मानिएको छ। मङ्गल ग्रहको नेरेट्भा भ्यालिस क्षेत्रमा पनि अर्बौँ वर्षअघि नदी बग्ने गरेको भूगर्भीय प्रमाण भेटिएका छन्।
त्यतिबेला त्यहाँ तरल पानीको उपस्थिति रहेको हुन सक्ने भएकाले उक्त क्षेत्र प्राचीन जीवनको सम्भावना अध्ययन गर्न वैज्ञानिकहरूका लागि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।पर्सिभरेन्सले सन् २०२४ को जुलाईमा ‘च्येभाया फल्स’ नाम दिइएको तीरको टाउकोजस्तो आकारको चट्टानबाट नमुना सङ्कलन गरेको थियो।
सोही चट्टानबाट निकालिएको नमुनालाई ‘सफायर क्यान्यन’ नाम दिइएको हो। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार, उक्त चट्टानमा देखिएका चितुवाको छालाजस्ता धब्बाले विशेष वैज्ञानिक चासो उत्पन्न गरेका छन्। यस्ता संरचनाले प्राचीन समयमा सूक्ष्म जीवको गतिविधि भएको हुन सक्ने सम्भावनाबारे अध्ययन गर्ने आधार प्रदान गरेका छन्।
वैज्ञानिकहरूको ध्यान चट्टानमा देखिएका साना, रङ फरक भएका धब्बामा केन्द्रित छ। पृथ्वीमा पनि अवसादयुक्त चट्टान तथा माटोमा सूक्ष्म जीवले जैविक पदार्थको विघटन गर्दा वरपरको वातावरणको रासायनिक अवस्था परिवर्तन हुन सक्छ।
यस्तो प्रक्रियाबाट चट्टानमा फरक रङका क्षेत्र वा धब्बा बन्न सक्छन्। सफायर क्यान्यनको नमुनामा देखिएका संरचना यस्तै प्रक्रियासँग मिल्दोजुल्दो रहेको प्रारम्भिक अध्ययनले सङ्केत गरेको छ। चट्टान वरपरको अवसादयुक्त भागमा समेत यस्ता सम्भावित संरचना देखिएका छन्।
तर समानता देखिनु नै जीवनको प्रमाण हुनु होइन। जैविक गतिविधिबिना पनि विभिन्न रासायनिक प्रतिक्रिया तथा भूगर्भीय प्रक्रियाबाट यस्तै धब्बा र संरचना बन्न सक्छन्। त्यसैले वैज्ञानिकहरूले उपलब्ध प्रमाणलाई मङ्गल ग्रहमा जीवन रहेको अन्तिम पुष्टि नभई थप अनुसन्धान गर्नुपर्ने सम्भावित जैविक सङ्केतका रूपमा लिएका छन्।
अनुसन्धान टोलीसँग सम्बन्धित वैज्ञानिकहरूका अनुसार, पृथ्वीमा रहेका उन्नत प्रयोगशालामा नमुनाको खनिज संरचना, रासायनिक बनावट र सम्भावित जैविक पदार्थको विस्तृत परीक्षण गर्न सकिएमा यसको उत्पत्तिबारे अझ विश्वसनीय निष्कर्ष निकाल्न सकिनेछ।
मङ्गल ग्रहबाट चट्टान र माटोका नमुना पृथ्वीमा ल्याउने योजना नासाले लामो समयदेखि अघि बढाउँदै आएको थियो। तर मङ्गल ग्रहमा नमुना सङ्कलन, त्यसलाई अन्तरिक्षमा पठाउने र अन्ततः पृथ्वीमा सुरक्षित अवतरण गराउने प्रक्रिया प्राविधिक रूपमा निकै जटिल र खर्चिलो देखिएपछि कार्यक्रम चुनौतीमा परेको हो।
प्रारम्भिक योजनामा मङ्गल ग्रहमा अवतरण गर्ने यानमार्फत नमुना सङ्कलन गर्ने, विशेष रकेट प्रणालीको सहयोगमा नमुनालाई मङ्गल ग्रहको कक्षमा पु¥याउने र अर्को अन्तरिक्षयानबाट पृथ्वीमा ल्याउने परिकल्पना गरिएको थियो। कार्यक्रमलाई थप व्यावहारिक बनाउन सन् २०२२ मा योजनामा संशोधन गरिएको थियो।
पर्सिभरेन्सले सङ्कलन गरेका नमुना अर्को अवतरण यानमा हस्तान्तरण गर्ने तथा रोभरले नमुना पु¥याउन नसकेको अवस्थामा साना हेलिकप्टर प्रयोग गर्ने विकल्पसमेत अघि सारिएको थियो। यद्यपि, योजनाको जटिलता र लागत निरन्तर बढ्दै गए।
विभिन्न स्वतन्त्र समीक्षापछि कार्यक्रमको खर्च करिब ११ अर्ब अमेरिकी डलरसम्म पुग्न सक्ने र नमुना पृथ्वीमा ल्याउने समय सन् २०४० सम्म लम्बिन सक्ने आंकलन गरिएको थियो।बढ्दो लागत र बजेटसम्बन्धी दबाबपछि नासाले सन् २०२४ मा कार्यक्रमको पुनर्मूल्याङ्कन सुरु ग¥यो।
त्यसपछि सन् २०२५ मा सार्वजनिक गरिएको बजेटसम्बन्धी प्रस्तावमा पुरानै ढाँचामा कार्यक्रम अघि बढाउन कठिनाइ रहेको उल्लेख गरियो।यस क्रममा नमुना फिर्ता ल्याउने अभियानमा करिब २.५ अर्ब अमेरिकी डलर खर्च भइसकेको विवरण सार्वजनिक भएको थियो।
कार्यक्रमको मूल योजनामा परिवर्तन भए पनि मङ्गल ग्रहमा सुरक्षित राखिएका नमुनालाई पृथ्वीमा ल्याउने सम्भावना भने पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन। नासाले कम खर्चिलो र सरल विकल्पबारे अध्ययन गरिरहेको छ।
नासाको कार्यक्रम अनिश्चित बनेका बेला चीनले मङ्गल ग्रहबाट नमुना सङ्कलन गरी पृथ्वीमा ल्याउने अभियानलाई अघि बढाएको छ। चीनको तियानवेन–३ मिसनले सन् २०२८ मा प्रक्षेपण गर्ने र सन् २०३१ सम्म नमुना पृथ्वीमा ल्याउने लक्ष्य राखेको छ।
प्रस्तावित अभियानमा मङ्गल ग्रहमा अवतरण गर्ने उपकरण, सतहबाट उडेर नमुना सङ्कलन गर्न सहयोग गर्ने प्रणाली तथा नमुना पृथ्वीमा फर्काउने अन्तरिक्षयान समावेश हुनेछन्। योजनाअनुसार, नमुना सङ्कलन गर्ने र पृथ्वीमा फर्काउने कार्यका लागि छुट्टाछुट्टै अन्तरिक्षयान प्रयोग गरिनेछ।
चीनले प्राचीन समयमा पानी रहेको क्षेत्रलाई सम्भावित अवतरणस्थलका रूपमा अध्ययन गरिरहेको छ। फलामका अक्साइडयुक्त चट्टान तथा पानीसँग सम्बन्धित माटोयुक्त चट्टानमा प्राचीन जैविक संरचना वा जीवसँग सम्बन्धित अणु सुरक्षित रहेको हुन सक्ने भएकाले त्यस्ता नमुना सङ्कलनमा जोड दिइएको छ।
प्रस्तावित अभियानमा मङ्गल ग्रहको सतहभन्दा तलको माटो र चट्टानसमेत सङ्कलन गर्ने लक्ष्य छ। सतहभित्र रहेका नमुनामा बाहिरी वातावरणका कारण हुने परिवर्तनबाट जोगिएका प्राचीन रासायनिक तथा सम्भावित जैविक प्रमाण भेटिन सक्ने वैज्ञानिकहरूको अपेक्षा छ।
चीनले सन् २०२४ मा चन्द्रमाको पृथ्वीबाट नदेखिने टाढाको भागबाट नमुना सङ्कलन गरी पृथ्वीमा ल्याएको चाङअ–६ अभियानलाई पनि आफ्नो अन्तरिक्ष अनुसन्धान क्षमताको महत्त्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
त्यसबाट प्राप्त अनुभवले मङ्गल ग्रहको नमुना फिर्ता ल्याउने भावी अभियानमा प्राविधिक सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।चीनले निर्धारित समयमै अभियान सफल बनाएमा मङ्गल ग्रहबाट नमुना पृथ्वीमा ल्याउने पहिलो देश बन्ने सम्भावना रहनेछ।
तर यस्तो उपलब्धि हासिल गर्न आवश्यक प्रविधि, अन्तरिक्षयानको समन्वय र मङ्गल ग्रहको कठिन वातावरणमा अवतरण तथा उडानसम्बन्धी चुनौती पार गर्नुपर्नेछ। नासाले मङ्गल ग्रहबाट नमुना ल्याउने मूल योजनामा परिवर्तन गरेपछि वैकल्पिक प्रविधि र कम लागतका प्रस्तावमाथि विचार गरिरहेको छ।
निजी अन्तरिक्ष कम्पनी तथा अन्य साझेदारको सहयोगमा अभियानलाई अघि बढाउने सम्भावनासमेत खुला राखिएको छ। अमेरिकी कम्पनी लकहिड मार्टिनले पनि नमुना फिर्ता ल्याउन वैकल्पिक अवधारणा प्रस्तुत गरेको छ।
कम्पनीको प्रस्तावअनुसार, करिब तीन अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा कम लागतमा पर्सिभरेन्सले सङ्कलन गरेका ३० वटा नमुना सन् २०३७ सम्म पृथ्वीमा ल्याउन सकिने सम्भावना छ। यो कम्पनीको प्रस्तावित योजना हो; यसको कार्यान्वयन र समयसीमा सुनिश्चित भइसकेको छैन।
पर्सिभरेन्स रोभरले मङ्गल ग्रहमा चट्टान, धुलो तथा अन्य सामग्रीका नमुना सुरक्षित राख्न विशेष ट्युब प्रयोग गरिरहेको छ। उपलब्ध विवरणअनुसार, रोभरले ३३ वटा ट्युब भरिसकेको छ। तीमध्ये केही नमुना भविष्यमा अर्को अभियानले सङ्कलन गर्न सक्ने गरी निर्धारित स्थानमा राखिएका छन्।
नासाका लागि अहिलेको मुख्य चुनौती ती नमुनालाई सुरक्षित रूपमा पृथ्वीमा ल्याउने, त्यसका लागि आवश्यक प्रविधि विकास गर्ने र खर्चलाई व्यावहारिक सीमाभित्र राख्ने हो। मङ्गल ग्रहबाट ल्याइने नमुनामा प्राचीन जीवनको प्रत्यक्ष प्रमाण नभेटिए पनि त्यसको वैज्ञानिक महत्त्व कम नहुने अनुसन्धानकर्ताहरूको धारणा छ।
चट्टानमा देखिएका धब्बा जीवनको गतिविधिभन्दा पहिले भएका रासायनिक प्रक्रियाबाट बनेका हुन सक्छन्। यस्ता प्रक्रियाले जीवनका लागि आवश्यक केही तत्व तथा जैविक अणु निर्माण गर्न सहयोग गरेको हुन सक्ने सम्भावना पनि अध्ययनको विषय हो।
पृथ्वीबाहिर मानव जीवनको सम्भावना खोज्ने अभियान अहिले अन्तरिक्ष विज्ञानको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रतिस्पर्धामध्ये एक बनेको छ। यस प्रतिस्पर्धाको केन्द्रमा मङ्गल ग्रह छ । पृथ्वीजस्तै विगतमा पानी रहेको प्रमाण भेटिएको मङ्गल ग्रहमा भविष्यमा मानिस पठाउने र त्यहाँ स्थायी बस्ती बसाल्ने लक्ष्यसहित अमेरिका, चीन र निजी अन्तरिक्ष कम्पनीहरू अघि बढिरहेका छन्।
अमेरिकी अन्तरिक्ष निकाय नासाले सन् २०३० को दशकमा मानिसलाई मङ्गल ग्रहमा पठाउने लक्ष्यसहित आवश्यक प्रविधि विकास गरिरहेको छ। लामो अन्तरिक्ष यात्रामा मानिसलाई सुरक्षित राख्ने, अक्सिजन उत्पादन गर्ने र मङ्गलमा अवतरण गर्ने प्रविधि यसको प्राथमिकतामा छन्।
चीन ले रोबोटिक अन्तरिक्ष अभियानमार्फत मङ्गल ग्रहको अध्ययन गरिरहेको छ। भविष्यमा मानवसहितको मङ्गल अभियान सञ्चालन गर्ने महत्त्वाकाङ्क्षा पनि चीनको छ। तर अमेरिका र चीनमध्ये कसले पहिले मानिस पु¥याउँछ भन्ने निश्चित भइसकेको छैन।
धनाढ्य उद्यमी एलन मस्कको कम्पनी स्पेस एक्स मङ्गल ग्रहमा मानव बस्ती बसाल्ने योजनाका कारण चर्चामा छ। कम्पनीले स्टारसिप रकेटमार्फत भविष्यमा मानिस तथा आवश्यक सामग्री मङ्गलमा पु¥याउने लक्ष्य राखेको छ। कम्पनीको योजनामा सन् २०२८ देखि कार्गो अभियान सुरु गर्ने प्रस्ताव छ ।
