९ कार्तिक , काठमाण्डौ ।
नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) अब काठमाडौंको कीर्तिपुरमा मात्रै सीमित नरहने भएको छ । देशका आठ प्रमुख सहरमा फ्लडलाइटसहितका आधुनिक क्रिकेट रंगशाला निर्माण गरेर प्रतियोगितालाई ‘होम एन्ड अवे’ प्रणालीमा विस्तार गर्ने योजना बालेन सरकारले अघि बढाएको छ ।
पूर्वाधार विकासमन्त्री सुनिल लम्सालले आज क्रिकेटको महाउत्सव एनपीएलको समुद्घाटन हुँदै गर्दा यो खुशीको संचार गरेका हुन् । मन्त्री लम्सालका अनुसार कम्तीमा आठ हजार दर्शक क्षमताका रंगशाला तीन वर्षभित्र निर्माण सम्पन्न गर्ने लक्ष्य राखिएको छ ।
मन्त्री लम्सालले सामाजिक सञ्जाल फेसबुकमार्फत एनपीएलको तेस्रो संस्करणलाई शुभकामना दिँदै क्रिकेट पूर्वाधार विस्तारको योजना सार्वजनिक गरेका हुन् । उनका अनुसार पूर्वाधार विकास मन्त्रालयले देशका आठ प्रमुख सहरमा फ्लडलाइटसहित कम्तीमा आठ हजार दर्शक अटाउने क्रिकेट रंगशाला निर्माणको प्रक्रिया अघि बढाएको छ ।
यी रंगशालालाई रातिको समयमा समेत खेल सञ्चालन गर्न सकिने गरी विकास गर्ने बालेन सरकारको योजना छ । तीन वर्षभित्र निर्माण सम्पन्न गर्ने लक्ष्य राखिएको योजनाले एनपीएललाई देशका विभिन्न भागमा विस्तार गर्न र नेपाली क्रिकेटको विकासमा नयाँ आयाम थप्न सहयोग पुग्ने मन्त्री लम्सालको विश्वास छ ।
एनपीएलको तेस्रो संस्करण आजदेखि सुरु भइरहेका बेला सार्वजनिक भएको यो योजनाले नेपाली क्रिकेट समर्थहरुलाई अझ उत्साहित बनाएको छ । यदि बालेन सरकारको यो योजना कार्यान्वयन भएमा देशका विभिन्न सहरले ठूला क्रिकेट प्रतियोगिता आयोजना गर्ने अवसर पाउनेछन् भने समर्थकले आफ्नै सहरमा बसेर राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीको प्रतिस्पर्धा हेर्न पाउने सम्भावना बढ्नेछ ।
तर, अहिले यो निर्माण सम्पन्न भएको परियोजना होइन, प्रक्रिया अघि बढाइएको सरकारी योजना मात्र हो ।मन्त्री लम्सालले नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) लाई पनि सरकारको योजनाअनुसार आवश्यक तयारी अघि बढाउन आग्रह गरेका छन् । यद्यपि, आठवटै रंगशाला निर्माण हुने सहरको नाम, विस्तृत लागत, लगानीको ढाँचा र निर्माणको चरणबद्ध कार्यतालिका सार्वजनिक विवरणमा खुलाइएको छैन ।
अहिले एनपीएलका खेलहरू मुख्यतः काठमाडौंको कीर्तिपुरस्थित त्रिभुवन विश्वविद्यालय क्रिकेट मैदानमा सञ्चालन हुँदै आएका छन् । तर ‘होम एन्ड अवे’ प्रणाली लागू भएमा प्रतियोगिताका खेल विभिन्न सहरमा सञ्चालन गर्न सकिनेछ ।
यस प्रणालीमा सहभागी टोलीले आफ्नो घरेलु मैदानमा खेल्ने अवसर पाउँछन् भने अन्य टोलीको मैदानमा गएर पनि प्रतिस्पर्धा गर्छन् । यसले प्रतियोगितालाई एउटै स्थानमा केन्द्रित नराखी विभिन्न सहर र क्षेत्रसम्म विस्तार गर्न मद्दत गर्छ ।
उदाहरणका लागि, कुनै फ्रेन्चाइज टोलीको घरेलु मैदान पोखरा, विराटनगर वा धनगढीमा तोकिएमा त्यस टोलीले आफ्नै सहरमा खेल आयोजना गर्न सक्छ । स्थानीय समर्थकले आफ्नो टोलीलाई मैदानमै पुगेर समर्थन गर्न पाउँछन् ।
यसबाट खेलप्रतिको आकर्षण बढ्नुका साथै सहरको पहिचानसँग टोलीको सम्बन्ध पनि बलियो हुन सक्छ तर, आठ सहरमा रंगशाला निर्माण हुँदैमा स्वतः ‘होम एन्ड अवे’ प्रणाली लागू हुने भने होइन । खेल तालिका, टोलीको घरेलु मैदान निर्धारण, मैदानको मापदण्ड, प्रसारण व्यवस्था, यात्रा तथा व्यवस्थापनलगायत विषयमा क्यान र सम्बन्धित निकायले थप तयारी गर्नुपर्ने हुन्छ ।
अर्कोतर्फ ठूला क्रिकेट प्रतियोगिता आयोजना हुनुको अर्थ मैदानमा खेलाडीले रन बनाउनु र दर्शकले मनोरञ्जन लिनु मात्रै होइन । प्रतियोगिताले स्थानीय होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, पर्यटन तथा साना व्यवसायमा समेत आर्थिक गतिविधि बढाउन सक्छ ।
कुनै सहरमा एनपीएलको खेल हुँदा देशका विभिन्न भागबाट समर्थक, खेलाडी, प्रशिक्षक, सञ्चारकर्मी र अन्य सरोकारवाला पुग्न सक्छन् । उनीहरूको आवागमनले स्थानीय व्यवसायलाई अवसर दिन सक्छ । अझ नियमित रूपमा प्रतियोगिता आयोजना हुन सके सहरको खेल पर्यटन प्रवद्र्धनमा समेत योगदान पुग्ने सम्भावना रहन्छ ।
त्यस्तै, क्रिकेट रंगशाला निर्माणले स्थानीय खेलाडीका लागि अभ्यास तथा प्रतिस्पर्धाको अवसर विस्तार गर्न सक्छ । अहिले ठूला प्रतियोगिता खेल्न वा स्तरीय अभ्यास गर्न सीमित पूर्वाधारमा निर्भर रहनुपर्ने अवस्थालाई कम गर्न यस्तो संरचनाले सहयोग पु¥याउन सक्छ ।
यद्यपि, यी लाभ प्राप्त गर्न रंगशाला निर्माण मात्रै पर्याप्त हुँदैन । नियमित प्रतियोगिता, क्रिकेट एकेडेमी, प्रशिक्षक, पिचको गुणस्तर, खेल सामग्री र उमेर समूहका प्रतियोगितालाई पनि समानान्तर रूपमा विकास गर्न आवश्यक हुन्छ ।
क्रिकेट रंगशाला निर्माणको योजना यसअघि नै सरकारको आर्थिक वर्ष २०८३÷८४ को बजेटमा समेटिएको थियो । बजेटसम्बन्धी सार्वजनिक विवरणअनुसार देशका आठ प्रमुख सहरमा आधुनिक क्रिकेट रंगशाला निर्माण गर्ने लक्ष्य पाँच वर्षभित्र पूरा गर्ने उल्लेख गरिएको थियो ।
तर, एनपीएलको तेस्रो संस्करण सुरु हुने दिन मन्त्री लम्सालले सार्वजनिक गरेको योजनामा तीन वर्षभित्र निर्माण सम्पन्न गर्ने लक्ष्य उल्लेख छ । यसले सरकारको पछिल्लो घोषणामा निर्माण समयसीमा छोट्याइएको संकेत गरेको छ ।
तर, तीन वर्षको लक्ष्य पूरा गर्न आवश्यक बजेट, विस्तृत परियोजना प्रतिवेदन, जग्गाको उपलब्धता, निर्माण प्रक्रिया र ठेक्का व्यवस्थापन कसरी अघि बढ्छ भन्ने विषय महत्वपूर्ण हुनेछ । नेपालमा ठूला खेल पूर्वाधार निर्माण तथा स्तरोन्नतिका योजना अघि बढाउँदा बजेट, निर्माणको गति र परियोजना व्यवस्थापन चुनौतीका रूपमा देखिँदै आएका छन् ।
त्यसैले यसपटकको योजनाको सफलता घोषणाभन्दा पनि कार्यान्वयनको गति, नियमित अनुगमन र समयमै निर्माण सम्पन्न गर्ने क्षमतामा निर्भर हुनेछ । एनपीएलको लोकप्रियता बढ्दै जाँदा प्रतियोगितालाई देशव्यापी बनाउने आवश्यकता पनि बढेको छ ।
पर्याप्त दर्शक क्षमता, फ्लडलाइट र व्यवस्थित खेल पूर्वाधार भएका मैदानले प्रतियोगिताको सञ्चालनलाई सहज बनाउन सक्छन् । साथै, खेलाडी, फ्रेन्चाइज टोली, प्रायोजक र प्रसारण संस्थाका लागि पनि विभिन्न सहरमा खेल आयोजना गर्ने सम्भावना खुल्न सक्छ ।
तर, रंगशाला निर्माणसँगै ती संरचनालाई दीर्घकालसम्म सञ्चालन गर्न सक्ने आर्थिक तथा व्यवस्थापकीय मोडल आवश्यक हुन्छ । रंगशाला बनिसकेपछि पनि नियमित मर्मतसम्भार, पिचको संरक्षण, सुरक्षा, दर्शक व्यवस्थापन र अन्य प्रतियोगिताको आयोजनामार्फत त्यसलाई उपयोगी पनि बनाइराख्नुपर्छ ।
यदि बालेन सरकारको यो योजना सफल भएमा एनपीएललाई देशका विभिन्न सहरमा विस्तार गर्ने आधार तयार हुन सक्छ । यसले स्थानीय स्तरमा क्रिकेटको लोकप्रियता बढाउन, प्रतिभावान् खेलाडीलाई अवसर दिन र नेपाली क्रिकेटको व्यावसायिक विकासमा सहयोग पु¥याउन सक्छ ।
बालेन सरकारले खेल पुर्वाधारलाई उच्च प्राथमिकतामा राखेको छ । गएको असोज पहिलो साता मात्रै सरकारले खेलकुद क्षेत्रको बृहत्तर विकासका लागि सातै प्रदेशमा नयाँ खेलकुद पूर्वाधार निर्माण गर्ने प्रयोजनका लागि खेलकुद पूर्वाधार सुदृढीकरण तथा नयाँ नर्माण सम्बन्धी समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर गरेको थियो ।
शहरी विकास तथा भवन निर्माण विभागका महानिर्देशक ई. रवीन्द्र बोहरा र राष्ट्रिय खेलकुद परिषद (राखेप) का सदस्यसचिव रामचरित्र मेहताले उक्त समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर गरेका छन्। शिक्षा तथा खेलकुदमन्त्री पोखरेलले सात वटै प्रदेशका २७ स्थानमा खेल पूर्वाधार बनाउन लागिएको जानकारी दिएका छन् ।
राखेपका सदस्यसचिव राम चरित्र मेहताले खेलकुदका नयाँ अत्याधुनिक पूर्वाधार निर्माण गर्ने लक्षयसहित भएको साझेदारीले खेल क्षेत्रको विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुग्ने विश्वास व्यक्त गरेका छन् ।
सरकारले चालु आर्थिक वर्षको बजेटमा नयाँ खेलकुद पूर्वाधार निर्माण तथा उपलब्ध खेलकुद पूर्वाधारको अधिकतम उपयोग हुने गरी आवश्यक मर्मत, सम्भार, पुर्ननिर्माण, स्तरोन्नत्ति तथा सुदृढीकरण गर्न समावेश गरेको थियो ।
जसअनुसार खेल पूर्वाधारलाई युवा विकास र स्थानीय अर्थतन्त्रसँग जोड्दै आगामी तीन वर्षभित्र कम्तीमा आठ हजार दर्शक क्षमताका १० वटा फुटबल रंगशालासहितको स्तरोन्नत्ति गर्ने, प्रमुख आठ सरहरमा पाँच वर्षभित्र आधुनिक क्रिकेट रंगशाला निर्माण गर्ने, विराटनगर, लहान, काठमाडौ, पोखरा, बुटवल, सुर्खेत र धनगढीको फाप्लामा कम्तीमा दुई हजार क्षमताका इन्डोर मल्टिपर्पोज स्टेडियम आगामी तीनवर्षभित्र निर्माण गर्ने लक्ष्य लिइएको छ।
त्यसैगरी मुलपानी क्रिकेट रंगशाला निर्माणका लागि डिजाइन पुनरावलोकन गरी लगानी मोडालीटी तय गर्ने बजेटमा उल्लेख छ । सरकारले आगामी आर्थिक वर्षमा खेलकुद क्षेत्रका लागि चार अर्ब ३ करोड बजेट विनियोजन गरेको छ । तर, सरकारले खेलकुदमा विनियोजन गरेको बजेट गत वर्षको भन्दा झण्डै आधा हो ।
गत वर्ष खेलकुद क्षेत्रमा ६ अर्ब आठ करोड रुपियाँ बजेट विनियोजन गरिएको थियो । बजेटमा कर्णाली प्रदेशमा हुने १०औँ राष्ट्रिय खेलकुद प्रतियोगिता आयोजना र त्यसपछि मधेश प्रदेशमा आयोजना हुने ११औँ राष्ट्रिय खेलकुद प्रतियोगिताको पूर्वाधार विकास, मुलपानी, गिरिजा प्रसाद र फाप्ला क्रिकेट मैदानको निर्माण, तीन वर्षभित्र कम्तीमा आठ हजार दर्शक क्षमताका दशवटा फुटबल रङ्गशालामा फ्लड लाइट जोडिने, अन्तर्राष्ट्रिय पदक विजेता खेलाडीलाई अवकाशपछि आजीवन स्वास्थ्य विमाको सुविधा गराइने जस्ता विषय समावेश छन् ।
अब तीन वर्षभित्र आठ सहरमा फ्लडलाइटसहितका क्रिकेट रंगशाला निर्माण गर्ने लक्ष्य नेपाली क्रिकेटका लागि महत्वपूर्ण पूर्वाधार योजना हो । अब मुख्य प्रश्न आठ सहरमा रंगशाला बनाउने घोषणा कति आकर्षक छ भन्ने नभएर, ती रंगशाला कहाँ बन्नेछन्, कति बजेट खर्च हुनेछ र निर्धारित समयभित्र निर्माण सम्पन्न गर्न सरकार तथा क्यानले कस्तो कार्ययोजना अघि सार्छन् भन्ने मुख्य विषय हो । यही कार्यान्वयनले एनपीएललाई देशव्यापी बनाउने योजनाको वास्तविक दिशा निर्धारण गर्नेछ ।
