नेपाल संवत् ११४७ प्रारम्भ :  आफ्नै शरीरको पूजा किन गरिन्छ ?

२४ कार्तिक , काठमाण्डौ।

न्हूदँया भिन्तुना ! म्हः पूजा या भिन्तुना ! नेपाल संवत् ११४७ तथा म्हः पूजाको सम्पूर्ण नेवार समुदायमा हार्दिक मंगलमय शुभकामना। दर्शकवृन्द, नमस्कार ! आफ्नो शरीरलाई नै भगवान् मानेर पूजा गर्ने परम्परा , नयाँ वर्षलाई मौलिक संस्कृति र परम्परासँग जोडेर स्वागत गर्ने चलन , अनि आफ्नै अस्तित्व, स्वास्थ्य र समृद्धिको कामना गर्दै मनाइने एउटा विशेष पर्व— म्हः पूजा।

नेवार समुदायको मौलिक पहिचान बोकेको म्हः पूजा केवल एउटा धार्मिक विधि मात्र होइन, यो आफूलाई सम्मान गर्ने, आत्मशुद्धि गर्ने र सुख, शान्ति तथा दीर्घायुको कामना गर्ने सांस्कृतिक परम्परा पनि हो।  नेपाली मौलिक संस्कृति, परम्परा र सभ्यताको विशिष्ट पहिचान बोकेको नेवार समुदायको महत्त्वपूर्ण पर्व म्हः पूजा आज देशभर हर्षोल्लासका साथ मनाइँदैछ ।

आफ्नै शरीरलाई सर्वोपरि मानी त्यसको पूजा गर्ने परम्पराका रूपमा रहेको म्हः पूजा केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई आत्मसम्मान, आत्मशुद्धि, दीर्घायु र सुखमय जीवनको कामना गर्ने विशेष पर्व पनि हो। म्हः पूजाकै अवसरमा आजदेखि नेपाल संवत् ११४७ प्रारम्भ भएको छ।

यससँगै नेवार समुदायले नयाँ वर्षको स्वागत गर्दै एकआपसमा शुभकामना आदानप्रदान गरिरहेका छन्।नेपाल भाषामा ‘म्हः’ को अर्थ शरीर अर्थात् देह हो। त्यसैले म्हः पूजाको शाब्दिक अर्थ आफ्नै शरीरको पूजा गर्नु हो। यसलाई आत्मपूजा पनि भन्ने गरिन्छ। हरेक वर्ष नेपाल संवत्को नयाँ वर्ष अर्थात् कछलाथ्व प्रतिपदाका दिन मनाइने यो पर्व नेवार समुदायको मौलिक सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा स्थापित छ।

यस दिन नेपाल उपत्यकालगायत देशका विभिन्न स्थानमा बसोबास गर्ने नेवार समुदायका मानिसले आफ्नो परम्पराअनुसार म्हः पूजा गरी नयाँ वर्षको सुरुवात गर्छन्। नेपाल संवत् नेपालको मौलिक राष्ट्रिय संवत्का रूपमा परिचित छ। यसको सुरुवात शंखधर साख्वाले सर्वसाधारणको ऋणमोचन गरेको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक मान्यतासँग जोडिएको छ।

नेपाल संवत्को नयाँ वर्ष प्रारम्भ हुने दिन नेवार समुदायका लागि विशेष महत्त्वको हुन्छ। यस दिनलाई नयाँ सुरुवात, आपसी सद्भाव, सामाजिक एकता र सांस्कृतिक पहिचानको अवसरका रूपमा लिइन्छ। ‘न्हूदँया भिन्तुना’ अर्थात् नयाँ वर्षको शुभकामना भन्दै परिवार, आफन्त, साथीभाइ तथा समुदायका सदस्यबीच शुभकामना आदानप्रदान गर्ने परम्परा रहिआएको छ।

म्हः पूजा कसरी सुरु भयो भन्ने विषयमा विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यता र किंवदन्ती प्रचलित छन्। संस्कृतिविद्हरूका अनुसार म्हः पूजा मानिसको शरीर र आत्मालाई महत्त्व दिने परम्परासँग सम्बन्धित छ। एक किंवदन्तीअनुसार परापूर्वकालमा नेवार समुदायमा ठूलो दैवी प्रकोप परेको थियो।

उक्त प्रकोपका कारण धेरै मानिसको ज्यान गएको र जीवित रहेका मानिसले आफ्नो सुरक्षा तथा दीर्घजीवनको कामना गर्दै शरीरको पूजा गर्ने परम्परा सुरु गरेको विश्वास गरिन्छ। यद्यपि यसको उत्पत्तिबारे विभिन्न व्याख्या पाइन्छन्।म्हः पूजाको मुख्य विशेषता भनेकै आफ्नै शरीरलाई शुद्ध र पवित्र मानी पूजा गर्नु हो।

यस दिन परिवारका सबै सदस्य एकै स्थानमा भेला हुन्छन्। उमेर र परम्पराअनुसार लहरै बसेर परिवारकी ज्येष्ठ महिलाले सबै सदस्यको पूजा गर्ने चलन छ। पूजाका क्रममा प्रत्येक व्यक्तिका लागि छुट्टाछुट्टै मण्डल बनाइन्छ। मण्डलमा विभिन्न धार्मिक सामग्री राखेर शरीरको पूजा गरिन्छ।

यसरी पूजा गर्दा वर्षभरि शरीरमा चोटपटक नलागोस्, रोगव्याधिबाट टाढा रहन पाइयोस्, सुख, शान्ति र समृद्धि प्राप्त होस् भन्ने कामना गरिन्छ।म्हः पूजा गर्नुअघि घरको भुइँ तथा पूजा गर्ने स्थान सफा गरी रातो माटोले लिप्ने परम्परा छ। त्यसपछि चामलको पिठोबाट मण्डल बनाइन्छ, जसलाई नेवारी भाषामा ‘मण्डल’ भनिन्छ। अविर र अन्य रङको प्रयोग गरी मण्डललाई आकर्षक बनाइन्छ।

मण्डललाई फूल, अक्षता, फलफूललगायतका सामग्रीले सजाइन्छ। मण्डलको अगाडि परिवारका सदस्यहरू बसेर विधिपूर्वक पूजा गर्छन्। पूजाका लागि बत्ती, अक्षता, ओखर, फूल, फलफूल, धूप तथा अन्य सामग्री तयार पारिन्छ। यसका साथै चामलको पिठोबाट बनाइने विशेष रोटी तथा अन्य परम्परागत परिकार पनि राखिन्छन्।

पूजाका क्रममा बालिने दीपलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार यस दिन बालिएको दीपले अन्धकार हटाउँदै सकारात्मक ऊर्जा र चेतनाको प्रतीकका रूपमा काम गर्छ। मण्डलमा राखिने विभिन्न सामग्रीले जीवनका फरक–फरक पक्ष र समृद्धिको कामना झल्काउँछन्।म्हः पूजा सम्पन्न भएपछि परिवारका सदस्यले सगुन ग्रहण गर्ने चलन छ।

अण्डा, माछा वा मासु तथा रक्सी लगायतका परम्परागत सगुन दिएर परिवारका सदस्यको सुख, स्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना गरिन्छ। नेवार समुदायमा सगुनलाई शुभता, समृद्धि र आपसी आत्मीयताको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। यसले परिवारका सदस्यबीचको सम्बन्धलाई थप प्रगाढ बनाउने विश्वास गरिन्छ।

म्हः पूजामा अष्ट चिरञ्जीवी तथा अष्ट ऐश्वर्यको प्रतीकका रूपमा विभिन्न सामग्री र मण्डलको प्रयोग गरिने सांस्कृतिक मान्यता पनि छ। मानिसले आफ्नो शरीरलाई सम्मान गर्दै आत्मतत्त्वको बोध गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश यस पर्वले दिन्छ। आफ्नो शरीर स्वस्थ र शान्त रहे मात्र जीवनमा सुख, शान्ति र समृद्धि प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास यस परम्पराको मूल भाव हो।

संस्कृतिविद्हरूका अनुसार म्हः पूजा नेपालका नेवार समुदायमा प्रचलित अत्यन्तै मौलिक र विशिष्ट सांस्कृतिक पर्व हो। यसले मानिसलाई आफ्नै अस्तित्व, शरीर र आत्माको महत्त्व बुझाउनुका साथै परिवार तथा समाजबीच एकता कायम राख्न प्रेरित गर्छ। पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको यो परम्पराले नेवार समुदायको धार्मिक आस्था, जीवनशैली र सांस्कृतिक पहिचानलाई समेत उजागर गर्दै आएको छ।

यसरी म्हः पूजा र नेपाल संवत् नयाँ वर्ष एकै दिन मनाइनुले यस पर्वको महत्त्वलाई अझ विशेष बनाएको छ। नयाँ वर्षको सुरुवातसँगै आफ्नै शरीरको पूजा गरी सुख, शान्ति, समृद्धि र दीर्घायुको कामना गर्ने यो परम्परा नेवार समुदायको अमूल्य सांस्कृतिक सम्पदा हो ।

आधुनिक समयसँगै जीवनशैली परिवर्तन भए पनि आफ्नो मौलिक संस्कृति र परम्परालाई निरन्तरता दिँदै नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्नु आजको आवश्यकता बनेको छ। म्हः पूजा तथा नेपाल संवत् ११४७ को पावन अवसरमा हार्दिक मंगलमय शुभकामना। न्हूदँया भिन्तुना!