२५ चैत ,काठमाण्डौ।
काठमाडौंमा चैत्र १५ गतेको राजावादीहरुको आन्दोलनलाई हिंसात्मक बनाउन सम्लग्न अभियुक्त भन्दै प्रहरीले एकपछि अर्का व्यक्तिलाई पक्राउ गरिरहेको छ । यसैक्रममा आज दुई जना पक्राउ परेका छन् । प्रहरीले पत्रकार सुरेश रजकको जलेर मृत्यु भएको घरमा देखिएकी एनी कुँवरलाई समेत पक्राउ गरेको हो ।
यस्तै ट्राफिक लाइट तोडफोड र जडिबुटी प्रशोधन केन्द्रमा आगो लगाउने मुख्य अभियुक्त भन्दै अर्का एक युवालाई पनि पक्राउ गरेको छ । एनी पत्रकार रजक मृत भेटिएको भवनबाट तल झर्दै गरेको भिडियो सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भएको थियो ।
पत्रकारको मृत्यु भएको र लगभग उस्तै समयमा कुँवर सोही भवनबाट झर्दै गरेको देखिएपछि सोधपुछका लागि पक्राउ गरिएको प्रहरीले जनाएको छ । अरुको घरमा अनाधिकृत रूपमा प्रवेश गरेको आरोपसमेत उनीमाथि प्रहरीले लगाएको छ ।
कुँवर अभिनेत्री समेत हुन् । घरमा आगजनी भएपछि उनले फेसबुक लाइभ गरेर ‘बचाउन आउनुहोला’ भनेर आग्रह गरेकी थिइन् । प्रदर्शन स्थलमा गएर अवाञ्छित गतिविधि गरेको आरोपमा उनलाई पक्राउ गरिएको उपत्यका अपराध अनुसन्धान कार्यालयका एसपी अङ्गुर जिसीले बताएका छन् ।
कुँवरले एक दशकअघि फिल्म ब्रह्माबाट रजतपट यात्रा सुरु गरेकी थिइन् । यता सोही दिन प्रदर्शनका क्रममा ट्राफिक लाइट तोडफोड गरेको आरोपमा एकजना पक्राउ परेका छन् । तोडफोडमा संलग्न रहेको आरोपमा कुमार तामाङलाई पक्राउ गरिएको हो ।
प्रहरीले उनलाई नै कोटेश्वरस्थित जडिबुटी उद्योगमा आगो लगाउने मुख्य व्यक्ति पनि भनेको छ । काठमाडौँ उपत्यका अपराध अनुसन्धान कार्यालयले सीसीटीभी र भिडिओका आधारमा पहिचान गर्दै उनलाई पक्राउ गरेको हो ।
२७ वर्षीय तामाङ सिन्धुपाल्चोकको बाह्रबिसेका हुन् । उनले जडिबुटी चोकको ट्राफिक लाइट पनि फुटाएको र जडिबुटी उद्योगमा पनि आगो लगाएको भिडिओमा देखिएको छ । यसअघि अर्का व्यक्तिलाई पनि पक्राउ गरेको थियो ।
उनलाई थप अनुसन्धान तथा कारबाहीका लागि जिल्ला प्रहरी परिसर काठमाडौँमा पठाइएको अनुसन्धान कार्यालयले जनाएको छ । तर प्रहरीले जनप्रर्दशनका जनकमाण्डर भनिएका दुर्गा प्रसाईँलाई भने अझैसम्म पक्राउ गर्न सकेको छैन् ।
उनी सवार गाडी प्रहरीले इटहरीबाट बरामद गरेपनि प्रसाईँ भने भारत पुगिसकेको प्रहरीले अनुमान गरेको छ । हिंसा भड्काएको आरोपमा प्रहरीले एकपछि अर्का व्यक्तिलाई पक्राउ गरिरहँदा सो दिन प्रहरीबाट पनि व्यापक दमन र बल प्रयोग भएको भन्दै आलोचना भइरहेको छ ।
जसका लागि छानविन आयोग बनाउनु पर्ने माग पनि गरिएको छ । प्रहरीले भने हिंसात्मक प्रदर्शन नियन्त्रण गर्न संयमित भएर आवश्यक मात्र बल प्रयोग गरेको दाबी प्रहरीले गर्दै आएको छ । तर घाइतेको लामो सूची, प्रदर्शनमा सहभागी नभएकालाई पनि गोली प्रहार र घातक हतियारको प्रयोगले प्रहरीको दाबीमाथि नै प्रश्न उठेको छ ।
प्रहरीले भीड नियन्त्रणका लागि प्रयोग गरेको गोलीगट्ठाको तथ्यांक लुकाएको पुष्टि भएपछि थप आलोचना भएको छ । प्रहरीले ५८ राउन्ड हवाई फायर भनेकोमा दोब्बर संख्यामा फायर भएको खुलेको छ । यस्तै एसएलआर र इन्सास राइफल प्रयोग गरेको पाइएको छ ।
एसएलआर अर्धस्वचालित बन्दुक हो, जसमा एकसाथ १८ वटासम्म गोली लोड गरेर ३ सय मिटर टाढासम्म प्रहार गर्न सकिन्छ । इन्सास भने एसएलआरभन्दा सानो आकारको आधुनिक अर्धस्वचालित राइफल हो । युद्धमा प्रयोग हुने यी दुवै हतियार घातक मानिन्छन् ।
प्रहरीको आन्तरिक प्रतिवेदनमा एसएलआर र इन्सास राइफलमार्फत ८१ जंगी राउन्ड र १ सय ६५ ब्ल्यांक राउन्ड फायर गरेको उल्लेख छ । सर्टगनमार्फत कार्टिज ३ र रबर छर्रा २ सय १ फायर गरेको परिसरको प्रतिवेदनले देखाएको छ ।
त्यस्तै पेस्तोलबाट २ राउन्ड फायर गरिएको थियो । प्रहरीले भीड नियन्त्रणका लागि लाठी ५९, सिल्ड÷ढाल ४९, हेल्मेट ४९, मेघाफोन १, हेन्डसेट १ र फुल गियर ५ वटा प्रयोग गरेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । पत्रकार सम्मेलनमा प्रहरी प्रवक्ताले ७ सय ४६ सेल अश्रुग्यास प्रहार गरिएको जनाएका थिए ।
तर आन्तरिक प्रतिवेदनमा भने ८ सय ६८ सेल प्रहार भएको उल्लेख छ । यी अश्रुग्यास म्याद गुज्रेको पाइएको छ । प्रहरीले फेब्रुअरी २००८ मै म्याद सकिएको अश्रुग्यास सेलसमेत प्रयोग गरेको थियो । म्याद सकिएको उपकरण प्रयोगलाई मानवअधिकारका दृष्टिले ‘अमानवीय’ मानिन्छ ।
यस्तै स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयका अनुसार आन्दोलनका क्रममा घाइतेमध्ये १३ जनाको आकस्मिक शल्यक्रिया गरिएको थियो । प्रदर्शनमा नेपाल प्रहरीतर्फ ५५ र सशस्त्र प्रहरीतर्फ २५ जना घाइते भएको प्रहरीले बताएको छ ।
प्रदर्शनकारी तीन महिलासहित ५४ जना घाइते भएका थिए । प्रहरीकै गोली लागेर प्रदर्शन भएको दिन कीर्तिपुरका सविन महर्जनको ज्यान गएको थियो । राजावादीले आगो लगाएको घरभित्र पत्रकार सुरेश रजक जलेर मृत अवस्थामा फेला परेका थिए ।
प्रहरीले १ सय ५५ जनालाई पक्राउ गरेकामा ६६ जनाविरुद्ध म्याद थप गरी राज्यविरुद्ध र संगठित अपराध कसुरमा अनुसन्धान गरिरहेको छ । तीमध्ये ४६ जनालाई आपराधिक उपद्रव कसुर पनि लगाइएको छ । बाँकीलाई सोधपुछपछि रिहा गरेको प्रहरीले जनाएको छ । पक्राउ गर्ने क्रम अझै जारी छ ।
यसबीच मानअधिकारवादी संस्थाहरुले तीनकुने घटनामा व्यापक बल प्रयोग भएको तथ्य सतहमा आउन थालेको भन्दै त्यसको निष्पक्ष विवेचना गर्न न्यायिक समिति गठन हुनु पर्ने माग गरेका छन् ।
एमनेस्टी इन्टरनेसनल, जवाफदेही निगरानी समूह, एडभोकेसी फोरम र न्याय तथा अधिकार संस्था (जुरी नेपाल) ले आइतबार एक संयुक्त विज्ञप्ति जारी गर्दै तीनकुने घटनामा भएको मानवअधिकार उल्लंघनका घटनाको वस्तुनिष्ठ छानबिन हुनु पर्ने माग गरेका हुन् ।
प्रहरी संगठन तथा गृह प्रशासनको विश्वसनीयता क्षयीकरण हुन नदिन पनि यस्तो स्वतन्त्र छानबिन अत्यावश्यक भएको उनीहरूको निष्कर्ष छ । जाँचबुझ आयोग ऐन, २०२६ को दफा ३ समेत अन्तर्गत यथोचित संयन्त्र गठन गरी जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्न उनीहरूले सरकारलाई आग्रह पनि गरेका छन् ।
यता प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले भने तीनकुने घटनाको निष्पक्ष छानबिन हुने बताएका छन् । तर न्यायिक छानबिन हुनु पनि सक्ने र नहुन पनि सक्ने भनेका छन् । तीनकुने घटनाको लागि न्यायिक छानबिन गठन गर्ने की नगर्ने भन्नेबारेमा विचार गर्ने उनले बताएका छन् ।
संचारकर्मीसंग बोल्दै प्रधानमन्त्री ओलीले भने, ‘न्यायिक छानबिन नहुन पनि सक्छ, हुन पनि सक्छ । तर छानबिन निष्पक्ष हुन्छ । सबै कुरामा न्यायिक छानबिन नै चाहिन्छ भन्ने पनि छैन । त्यो हामी विचार गर्नेछौँ । यसै निष्पक्ष छानबिन गर्ने की न्यायिक छानबिन गर्ने भनेर ।’
