१५ माघ , काठमाण्डौ ।
भारत र चीनले नेपाली भूमि लिपुलेकसहितका मार्गबाट यसै वर्षदेखि कैलाश मानसरोवर यात्रा पुनः सुरु गर्ने सहमति गरेका छन् । भारतीय विदेशसचिव विक्रम मिश्रीले यही माघ १३ र १४ गते चीनको भ्रमण गर्दा दुई देशबीच उक्त सहमति भएको भारतीय विदेश मन्त्रालयले जनाएको छ ।
“दुवै पक्षले २०२५ को गर्मीमा कैलाश मानसरोवर यात्रा पुनः सुरु गर्ने निर्णय गरे,” भारतीय विदेश मन्त्रालयद्वारा सोमबार जारी विज्ञप्तिमा भनिएको छ । विद्यमान सम्झौताअनुसार सम्बन्धित संयन्त्रले छलफल गरी कैलाश मानसरोवर यात्रा पुनः सुरु गर्ने ‘मोडालिटी’ तयार पार्ने विज्ञप्तिमा उल्लेख छ ।
कोरोना महामारी सुरु भएसँगै सन् २०१९ देखि चीनले रोकेको कैलाश मानसरोवर यात्रालाई पुनः यसै वर्ष सुचारु गर्न भारत र चीन सहमत भएका हुन् । सन् २०१९ को अन्त्यबाट विश्वभर कोभिड–१९ महामारी सुरु भएपछि र सीमाका विषयमा विवाद उत्कर्षमा पुगेपछि चीनले कैलाश मानसरोवर यात्रा रोकेको थियो ।
भारतीयहरुले चीनको तिब्बतस्थित कैलाश मानसरोवर जाँदा तीन मार्ग प्रयोग गर्दै आएका छन् । पहिलो, सिक्किमको नाथुला पास, दोस्रो, नेपाल आएर र तेस्रो, लिपुलेक हुँदै – त्यो नेपाली भूमि हाल भारतको नियन्त्रणमा छ ।
भारत र चीनको संयन्त्रले छिटै तयार पार्ने मोडालिटीमा नाथुला पास वा लिपुलेकमध्ये एउटा मार्ग सुचारु गर्ने वा दुवै भन्ने उल्लेख गरिनेछ । चीनले कैलाश मानसरोवर यात्रा रोक्दा लिपुलेक हुँदै भारतीय तीर्थयात्री त्यहाँ जान पाएका थिएनन्, किनभने लिपुलेकमा भारतीय नियन्त्रण छ ।
यदि, लिपुलेकको मार्ग खोल्ने सहमति भएमा यो नेपालका निम्ति आपत्तिको विषय हुनेछ । नेपालले लिपुलेक क्षेत्रमा भारतले गर्ने गतिविधिको विरोध गर्दै आएको छ । तर यसअघि गएको डिसेम्बर १८ मा नेपालको भूमिबारे भारत र चीनले आपसमा सहमति गरेका थिए ।
लिपुलेकसँग सम्बन्धित विषयमा भारत र चीनबीच सहमति हुँदा दुवै देशले नेपाललाई भने बेवास्ता गरेका छन् । भारत सरकारका राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार अजित डोभाल र चिनियाँ विदेशमन्त्री वाङ यीबिच डिसेम्बर १८ (पुस ३ गते) चीनको बेइजिङमा भएको छलफलमा भारतबाट कैलाश मनोसरोवर यात्रा फेरि सुरुवात गर्ने सहमति भएको थियो ।
जबकि सो सहमतिमा भारत र चीनले नेपालसँग कुनै सल्लाह वा सोधखोज गरेका छैनन् । भारतीय भूमिबाट कैलाश मानसरोवर जाने तीर्थयात्रीले लिपुलेक हुँदै जानुपर्ने हुन्छ । लिपुलेक नेपाली भूभाग हो, जसलाई नेपालले आफ्नो नक्सामा समेत समावेश गरिसकेको छ ।
तर पुस ९ गते बसेको मन्त्रिपरिषद् बैठकको निर्णयहरु सार्वजनिक गर्ने क्रममा सरकारका प्रवक्ता पृथ्बीसुब्बा गुरुङले लिपुलेकको सन्दर्भमा भारत र चीनबीच भएको सहमति नेपाललाई प्रभाव पार्ने ढंगले नभएको निष्कर्ष मन्त्रिपरिषद्ले निकालेको बताएका थिए ।
सो विषय दुईदेशबीच पहिलेदेखिकै प्राविधिक कुरा भएको उनले बताएका छन् । प्रवक्ता गुरुङले उक्त सहमतिका कारण नेपालले कुनै चिन्ता लिनुनपर्ने बताए ।भारत र चीनले यसअघि पनि सो भूभाग हुँदै दुई देशको व्यापारिक सडक बनाउने सहमति गरेका थिए ।
त्यसमा नेपालले विरोध जनाएको थियो । २०७२ जेठमा भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी चीन भ्रमणमा गएको गएको बेला चीनसँग लिपुलेकलाई व्यापारिक तथा दुई देशको तीर्थयात्री आवतजावत गर्ने केन्द्र बनाउने सहमति भएको थियो ।
त्यसबेला नेपालमा सुशील कोइराला प्रधानमन्त्री थिए । लिपुलेकको विषयलाई लिएर नेपाललाई थाहै नदिइ दुई देशबिच सहमति भएपछि प्रधानमन्त्री कोइरालाले परराष्ट्रमन्त्रालयलाई भनेर तत्कालै नेपालमा रहेको भारत र चीन राजदूतलाई ‘प्रोटेस्ट नोट’ पठाएर सो सहमतिप्रति आपत्ति जनाएका थिए ।
त्यतिबेला पनि नेपाल र भारतबिच असहज परिस्थिति उत्पन्न भएको थियो । त्यही विषयलाई लिएर प्रधानमन्त्री कोइराला र भारतका प्रधानमन्त्री मोदीबिच फोनवार्तासमेत भएको थियो । तत्कालीन प्रधानमन्त्री कोइरालाले नेपालको भूभागबारे नेपालको सहमतिबेगरै बेइजिङमा सहमति गरेकोमा मोदीसमक्ष आपत्ति प्रकट गरेका थिए ।
त्यसपछि सुशील कोइरालाको निर्धारित भारत भ्रमण एकाएक स्थगित भएको थियो । त्यतिबेला नेपालले असहमति जनाउँदा जनाउँदै भारतले २०७६ कात्तिकमा जारी गरेको आफ्नो नयाँ नक्सामा लिपुलेक र कालापानीलाई समावेश गरेको थियो ।त्यतिबेला नेपालमा केपी ओली प्रधानमन्त्री थिए ।
भारतले जारी गरेको नयाँ नक्साबारे नेपालमा निकै विरोध भएको थियो । लिपुलेकसहित नेपाली भूमि कालापानी र लिम्पियाधुरालाई नक्सामा मात्र नभई भौतिक रूपमा पनि नेपालको भोगचलनमा ल्याउने प्रतिबद्धता जनाएका केपी शर्मा ओली नै अहिले प्रधानमन्त्री रहेका बेला भारत र चीनबीच लिपुलेकबाट समेत सडक खोल्न सक्ने सहमति भएको खबरले चासो बढाएको छ।
लिपुलेक, कालापानी र लिम्पियाधुरा नेपालको अविभाज्य भूमि भएको ऐतिहासिक प्रमाणका आधारमा नेपालले दाबी गर्दै आएको छ। तर भारत र चीनबीच लिपुलेकमा हुँदै गरेको सहमति नेपालसँग परामर्शबिना अघि बढाइएको विषयमा नेपालको तर्फबाट ठोस प्रतिक्रिया आउन बाँकी रहेको छ ।
