२९ भदौ,एजेन्सी ।
जसरी पृथ्वीमा भूकम्प आउँछ, त्यसरी नै चन्द्रमामा पनि भूकम्प आउँछ । यसलाई चन्द्रकम्प भनिन्छ। अमेरिकाले पठाएको अन्तरिक्ष यान चन्द्रमामा आउने केही भूकम्पका लागि जिम्मेवार रहेको नयाँ अनुसन्धानले देखाएको छ । अन्वेषकहरूका अनुसार नासाको अपोलो मिसनबाट प्राप्त डाटालाई एल्गोरिदम प्रयोग गरेर विश्लेषण गरिएको थियो।
यो डाटाले पहिलो पटक चन्द्रमामा भूकम्पीय गतिविधिको अज्ञात रूप प्रकट गरेको छ । आखिर, चन्द्रमामा भूकम्प कसरी आउँछ र अपोलो डाटामा के नयाँ खुलासा भएको छ? त भन्ने जिज्ञाशा एक शोधमार्फत प्रष्ट पारिएको छ । चन्द्रमा आफ्नो अक्षमा घुम्दैन। यस कारणले हामी चन्द्रमाको एक मात्र रूप देख्छौं।
चन्द्रमाको एक दिन पृथ्वीको १४ दिन बराबर हुन्छ। चन्द्रमाको तापक्रम दिन र रात दुवै भयानक हुन्छ। जब यहाँ सूर्यको किरण चम्किन्छ, तापक्रम १२१ डिग्री सेल्सियस पुग्छ। एकै समयमा, जब रात हुन्छ, तापक्रम माइनस १३३ डिग्री सेल्सियस सम्म पुग्छ। चन्द्रमामा धेरै किसिमले भूकम्प आउँछन्। ती मध्ये एक तापक्रमबाट आउँछ। चन्द्रमामा तातो हुँदा सतह विस्तार हुन्छ, चिसो हुँदा यो संकुचित हुन्छ ।
जसका कारण कम्पनहरू महसुस हुन्छन्। क्यालिफोर्निया इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी र नासाले संयुक्त रूपमा यो अध्ययन गरेको हो । जुन सेप्टेम्बर ५ मा ’जर्नल अफ जियोफिजिकल रिसर्चः प्लानेट्स’ मा प्रकाशित भएको थियो। नासाको एपोलो १७ मिसन डिसेम्बर १९७२ मा सुरु भएको थियो। यस मिसन अन्तर्गत चन्द्रमाको सतहमा एउटा बग्गी र चन्द्र मोड्युलको स्टेज छोडिएको थियो।
यो चन्द्र मोड्युल आफैं कम्पनको कारण हो। यस मिसनमा चन्द्रमामा चारवटा जियोफोन छोडिएको थियो, जसको माध्यमबाट चन्द्रमामा हुने थोरै कम्पन पनि पत्ता लगाइन्छ। तिनीहरू अक्टोबर १९७६ देखि १९७७सम्म फेरि सक्रिय भएका थिए । त्यसबेला प्राप्त डाटालाई आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्समार्फत आज विश्लेषण गरिएको छ ।
जियो फोनले ल्यान्डर मोड्युल भएको ठाउँमा कम्पन महसुस भइरहेको पत्ता लगाएको छ। जियोफोन र ल्यान्डर मोड्युलबीच सयौं फिटको दुरी थियो । अनुसन्धानकर्ताहरूले अध्ययनमा लेखेका छन्, ’आठ महिनामा हजारौं भूकम्पहरू रेकर्ड गरिएको थियो, तर तिनीहरूको गुणस्तर राम्रो थिएन।
हामीले एउटा एल्गोरिथ्म सिर्जना गर्यौं जसले कम्पनको समय, तिनीहरूको शक्ति र तिनीहरू कहाँबाट आउँदैछन् भनेर सही रूपमा पत्ता लगाउँदछ। ’पहिलो पटक वैज्ञानिकहरूले पत्ता लगाएका छन् कि अन्तरिक्ष यान तापक्रमका कारण विस्तार र संकुचित भएको थियो, जसका कारण भूकम्प गएको थियो। चन्द्रमामा उभिएको व्यक्तिले यी कम्पनहरू महसुस गर्न सक्दैन तर मेसिनले थाहा पाउनेछ। अनुसन्धानकर्ताहरुका अनुसार यस अध्ययनले भविष्यमा आधार निर्माण गर्न मद्दत गर्नेछ ।
