४ असोज,एजेन्सी ।
हरदीप सिंह निज्जरको ज्यान गएको विषयलाई लिएर भारत र क्यानडाबीच कुटनीतिक द्वन्द बढ्दै गएको छ । दुवैदेश कुटनीतिज्ञ निकाल्नेदेखि भिसा बन्द गर्नेसम्मको अवस्थामा उत्रिसकेका छन् । अहिलेसम्म यी दुई देशको समस्या सुझाउन कुनै पनि तेस्रो पक्षले हिम्मत जुटाएको छैन् । यसबीच खालिस्तानको विषय पुनः एक पटक सतहमा आएको छ । तर यो विषय नयाँ भने होइन ।
खालिस्तान आन्दोलनले भारतमा शिखहरूका लागि छुट्टै राज्य स्थापना गर्न चाहेको छ । सन् १९८० मा भारतको पन्जाब राज्यमा उक्त आन्दोलन उत्कर्षमा पुगेको थियो । त्यहाँ शृङ्खलाबद्ध हिंसात्मक आक्रमण भए र हजारौँ मानिसको ज्यान गयो । उक्त आन्दोलन दमन गर्न भारतको सशस्त्र फौजले एउटा विशेष कारबाही चलायो । त्यसपछि उक्त आन्दोलन केही निस्तेज भयो ।
अहिले आधुनिक पन्जाबको राजनीतिमा परिवर्तन आएको छ । तर प्रवासमा रहेको शिख समुदायभित्रका मानिसहरूले छुट्टै राज्यका लागि निरन्तर रूपमा पैरवी गर्दै आएका छन् । केही वर्षयता उक्त माग चर्किँदै गएको छ । भारतले खालिस्तान आन्दोलनलाई राष्ट्र विखण्डनको रुपमा हेर्दै सशक्त रूपमा विरोध गर्दै आएको छ । पन्जाबसहित देशको मूलधारमा रहेका राजनीतिक दलहरूले हिंसा र पृथक्तावादको आलोचना गरेका छन् ।
भारतको इतिहासमा सर्वाधिक विवादास्पद मानिएका दुई घटना अमृतसरस्थित स्वर्ण मन्दिरमा भएको आक्रमण र इन्दिरा गान्धीको हत्याका कारण लामो समयदेखि तनाव चल्दै आएको छ । सन् १९८४ को जुन महिनामा भारतीय सेनाले शिखहरूको पवित्र स्थल स्वर्ण मन्दिरमा धावा बोलेर त्यहाँ आश्रय लिएर बसेका पृथक्तावादीहरूलाई त्यहाँबाट हटायो ।
त्यस क्रममा धेरै मानिसको ज्यान गयो र स्वर्ण मन्दिरमा ठूलो क्षति पुग्यो । पदासीन प्रधानमन्त्री इन्दिरा गान्धीको निर्देशनमा सेनाले उक्त कारबाही गरेको थियो। त्यसको केही महिनापछि आफ्नै अङ्गरक्षकहरूले इन्धिरा गान्धीको ज्यान लिए । आक्रमण गर्ने दुवै अङ्गरक्षक शिख थिए । त्यसपछि चार दिनसम्म दङ्गा र साम्प्रदायिक हिंसा फैलिँदा हजारौँ मानिसको ज्यान गयो । तीमध्ये धेरै जना शिख थिए ।
उक्त घटनामा लागेको घाउ अझै आलै भएका कारण भारतका लागि खालिस्तान लक्षणरेखा हो । शिख स्वतन्त्रताविरुद्ध भारतका सबै राजनीतिक दलहरू एकताबद्ध भएका कारण भारत सरकारले खालिस्तानसम्बन्धी विषयलाई द्विपक्षीय कूटनीतिक सम्बन्धको विषय मान्दैन । तर शिखको राम्रो जनसङ्ख्या भएका क्यानडा, अस्ट्रेलिया र यूकेका सरकारलाई भारतले दबाव दिँदा कूटनीतिक तनाव बढ्ने गरेको छ ।
छुट्टै राज्यको मागसँग सम्बद्ध विषयलाई भारत सरकारले “शिख अतिवाद” को सङ्ज्ञा दिएको छ । उसले त्यसलाई ती देशले नियन्त्रण नगरे द्विपक्षीय सम्बन्ध बिग्रिने चेतावनी पनि दिँदै आएको छ । अस्ट्रेलियाका अधिकारीहरूले खालिस्तानवादीहरूले हिन्दू मन्दिरहरूमा गरेको तोडफोडबारे अनुसन्धान गरिने बताएका छन् । तर उनीहरूले स्वतन्त्र राज्यबारे उनीहरूको अभिव्यक्ति रोक्न नसकिने जनाएका छन् ।
खालिस्तान आन्दोलनको विरोध नगरेकोमा दिल्लीले क्यानडाको खुलेरै आलोचना गरेको छ । क्यानडाका प्रधानमन्त्री जस्टिन ट्रूडोले जारी हिंसा बन्द गर्ने बताए पनि “विदेशी हस्तक्षेप” को विरोध गरेका छन्। गत मार्चमा लन्डनस्थित भारतीय उच्चायोगबाहिर विरोधप्रदर्शनहरू भएपछि त्यहाँ विवाद उत्पन्न भयो ।
त्यतिबेला भिडले ’खालिस्तान’ लेखिएका पहेँलो रङ्गका ब्यानरहरू देखाएका थिए । एक जनाले कूटनीतिक नियोग रहेको भवनको एउटा बार्दलीबाट भारतको झण्डा निकालिदिएका थिए । शिख धर्म विश्वको एउटा मुख्य धर्ममध्ये एक हो ।
यो धर्म अहिलेको भारत र पाकिस्तानमा पर्ने पन्जाब क्षेत्रमा सोह्रौँ शताब्दीमा सुरु भएको हो । विश्वभरि झन्डै दुई करोड ५० लाख शिखहरू छन् । धर्मप्रति आस्था राख्ने विश्वको यो पाँचौँ ठूलो समूह हो । अधिकांश शिखहरू भारतमा बस्छन् । एक अर्ब ४० करोड जनसङ्ख्या रहेको भारतमा झन्डै दुई प्रतिशत जनसङ्ख्या शिखहरूको छ ।
